अग्नि लेखापरीक्षण, उद्वाहन परवाना व संरचनात्मक लेखापरीक्षण

सुरक्षेचे कायदेपालन हा संस्थेच्या कारभारातील असा भाग आहे जो काही बिघडेपर्यंत कुणाच्याही लक्षात येत नाही. चपलांच्या कपाटांनी भरलेल्या लॉबीत आग लागणे, वर्षानुवर्षे न तपासलेले उद्वाहन, कोसळणारा स्लॅब: प्रत्येक प्रसंगी पहिला प्रश्न असतो की समितीने काय केले. ही कर्तव्ये तीन वेगवेगळे कायदे ठरवतात: अग्निसुरक्षा अधिनियम, उद्वाहन अधिनियम आणि संस्थेचे स्वतःचे उपविधी.

प्रत्येक कायदा काय मागतो आणि किती कालावधीने, हे या लेखात दिले आहे.

अग्निसुरक्षा: जानेवारी व जुलैमध्ये नमुना ‘ब’

महाराष्ट्र आग प्रतिबंधक व जीवसंरक्षक उपाययोजना अधिनियम, २००६ मालक किंवा भोगवटादारावर दोन जबाबदाऱ्या टाकतो:

इमारतीच्या अग्निसुरक्षा मंजुरीनुसार आवश्यक अग्निशमन व जीवसंरक्षक यंत्रणा बसवणे;
त्या “नेहमी सुस्थितीत व कार्यक्षम” ठेवणे (कलम ३(१)).

कलम ३(३) नुसार यंत्रणा सुस्थितीत ठेवल्याचे प्रमाणपत्र परवानाधारक अभिकरणाकडून घ्यावे लागते. हेच नमुना ‘ब’ प्रमाणपत्र आहे. ते वर्षातून दोनदा, जानेवारी व जुलैमध्ये, मुख्य अग्निशमन अधिकाऱ्यांकडे सादर करावे लागते.

व्यवहारात संस्था परवानाधारक अभिकरण नेमते. ते अग्निशामक, हायड्रंट, पंप, स्प्रिंकलर व अलार्म तपासते, त्रुटी दुरुस्त करते आणि प्रमाणपत्र देते. संस्था ते अग्निशमन प्राधिकरणाकडे दाखल करते. सोसायटीॲक्सिस १५ मीटर व त्याहून उंच इमारतींसाठी नमुना ‘ब’ ची आठवण ठेवते. कमी उंचीच्या इमारतींकडून स्थानिक अग्निशमन प्राधिकरण हे प्रमाणपत्र मागते का, हे ठिकाणानुसार बदलते. म्हणून आपल्या मुख्य अग्निशमन अधिकाऱ्यांकडून खात्री करा.

दंड व तपासणी

मुख्य अग्निशमन अधिकारी तीन तासांची सूचना देऊन तपासणी करू शकतात (कलम ५).
ते पालन करण्याची नोटीस देऊ शकतात (कलम ६), आणि नोटीस दुर्लक्षित झाल्यास जागा मोहोरबंद करू शकतात (कलम ८).
अग्निसुरक्षा यंत्रणा न बसवणे किंवा न राखणे हा कलम ३६ खाली कारावास व दंडास पात्र गुन्हा आहे.

७० मीटरपेक्षा उंच निवासी इमारतींना परवानाधारक लेखापरीक्षकाकडून दर दोन वर्षांनी अग्नि व जीवसुरक्षा लेखापरीक्षणही करावे लागते (कलम ४५अ, २०२३ मध्ये समाविष्ट).

सुटकेचे मार्ग मोकळे ठेवा

जिने, पायऱ्यांचे टप्पे, मार्गिका, उद्वाहन लॉबी आणि आश्रय क्षेत्रे हे सुटकेचे मार्ग आहेत. २०१४ च्या उपविधीतील उपविधी १६८(अ) सभासदांना या जागा स्वतःसाठी वापरण्यास मनाई करतो. प्रारूप २०२६ उपविधी अग्निसुटकेचे मार्ग व आश्रय क्षेत्रे अडवण्यास मनाई करतात (प्रा.उ. १७४). उपविधी ७५(क) नियतकालिक अग्नि लेखापरीक्षण आणि त्याची नोंद ठेवणे आवश्यक करतो.

उद्वाहन परवाना आणि वार्षिक तपासणी

महाराष्ट्र उद्वाहन, सरकते जिने व चालते मार्ग अधिनियम, २०१७ चे नियम असे:

परवाना: उद्वाहन चालवण्यासाठी परवाना लागतो आणि तो २० वर्षे वैध असतो. मुदत संपण्यापूर्वी मालक नूतनीकरणासाठी अर्ज करतो. योग्य देखभालीच्या अटीवर नूतनीकरण एका वेळी जास्तीत जास्त पाच वर्षांसाठी मिळते (कलम ८). परवान्याशिवाय कोणतेही उद्वाहन चालवता येत नाही (कलम ११).
वार्षिक तपासणी: प्रत्येक उद्वाहनाची विद्युत निरीक्षक (उद्वाहन) यांच्याकडून वर्षातून किमान एकदा तपासणी व्हायला हवी (कलम १७(१)).
देखभाल करार: मान्यताप्राप्त उद्वाहन कंत्राटदारासोबत करार अनिवार्य आहे (कलम १८).
अपघात: दुखापत किंवा मृत्यू झाला किंवा होऊ शकला असता असा अपघात निरीक्षकांना कळवावा लागतो. निरीक्षकांच्या लेखी परवानगीशिवाय उद्वाहनाला हात लावू नये किंवा ते पुन्हा सुरू करू नये (कलम १५).
विमा: प्रवाशांसाठी त्रयस्थ पक्ष विमा आवश्यक आहे (कलम २३).

उपविधी ७५(ड) व प्रा.उ. ७५(क) नियतकालिक तपासणी आणि तिची नोंद आवश्यक करतात. उद्वाहनाचा खर्च त्या इमारतीतील सर्व सदनिकांमध्ये समान वाटला जातो, भोगवटादार उद्वाहन वापरोत वा न वापरोत (उपविधी ६६).

संरचनात्मक लेखापरीक्षणाचे चक्र

२०१४ च्या उपविधीतील उपविधी ७५(अ)–(ब) इमारतीच्या वयानुसार संरचनात्मक लेखापरीक्षणाचे चक्र ठरवतात:

इमारतीचे वय	संरचनात्मक लेखापरीक्षण
१५ ते ३० वर्षे	दर ५ वर्षांनी एकदा
३० वर्षांहून अधिक	दर ३ वर्षांनी एकदा

महानगरपालिका क्षेत्रात हे लेखापरीक्षण महानगरपालिकेच्या नामिकेतील अभियंत्याकडून करावे लागते. इतरत्र शासनमान्य संरचना अभियंता किंवा वास्तुविशारद ते करतात. संस्था त्याची नोंद ठेवते.

प्रारूप २०२६ उपविधी अशी भर घालतात की समिती सर्वसाधारण सभेच्या पूर्वमंजुरीने अभियंता नेमते. अहवाल सर्वसाधारण सभेपुढे जातो आणि सभा दुरुस्त्या ठरवते. अभिलेख कायमस्वरूपी जतन केले जातात (प्रा.उ. ७५(अ), १३८). हा प्रारूप मजकूर आहे. महानगरपालिका कायदे स्वतःच्या अटी घालू शकतात, उदा. महानगरपालिका मागेल तेव्हा जुन्या इमारतींसाठी संरचनात्मक स्थिरता प्रमाणपत्र.

पाण्याच्या टाक्या आणि आपत्कालीन नियोजन

वरच्या व भूमिगत पाण्याच्या टाक्या, पंप आणि बाह्य जलवाहिन्या यांची दुरुस्ती संस्थेची जबाबदारी आहे (उपविधी १५८). स्वच्छतेचा कालावधी कोणताही कायदा ठरवत नाही. नोंदणीकृत कंत्राटदाराकडून वर्षातून दोनदा, त्यापैकी एकदा पावसाळ्यापूर्वी, असा महानगरपालिकांचा सर्वसाधारण सल्ला आहे. प्रत्येक स्वच्छतेची नोंद ठेवा आणि टाक्यांची झाकणे कुलूपबंद ठेवा.

उपविधी १५९ इमारतीचा विमा आणि आपत्कालीन योजना आवश्यक करतो. ही योजना सर्वसाधारण सभेत चर्चिली जाऊन सूचना फलकावर लावायची असते. प्रारूप उपविधी तिचा विस्तार करून दर वर्षी आढावा घेतली जाणारी योजना करतात (प्रा.उ. १६२).

अग्निसुरक्षा व सुरक्षितता तपासणी सूची

कायदा काय सांगतो

अग्निसुरक्षा अधिनियम २००६ कलम ३(१), ३(३), ५, ६, ८, ३६, ४५अ: देखभाल, जानेवारी व जुलैमध्ये नमुना ‘ब’, तपासणी, नोटीस, मोहोरबंदी, दंड, उंच इमारतींचे लेखापरीक्षण.
उद्वाहन अधिनियम २०१७ कलम ८, ११, १५, १७(१), १८, २३: २० वर्षांचा परवाना, जास्तीत जास्त ५ वर्षांचे नूतनीकरण, वार्षिक तपासणी, अनिवार्य देखभाल करार, अपघात, विमा.
उपविधी ६६, ७५, १५८, १५९, १६८ (२०१४): उद्वाहन शुल्क, संरचनात्मक / अग्नि / उद्वाहन लेखापरीक्षणाची कर्तव्ये, टाक्या, विमा व आपत्कालीन योजना, सामायिक जागा.
प्रा.उ. ७५, १३८, १६२, १७४ (प्रारूप २०२६): संरचनात्मक लेखापरीक्षणाला सर्वसाधारण सभेची मंजुरी, कायमस्वरूपी अभिलेख, वार्षिक आपत्कालीन योजना, मोकळे सुटकेचे मार्ग. हे फक्त प्रारूप आहे.

स्थानिक अटींबाबत महानगरपालिकेच्या अग्निशमन व इमारत विभागाकडून खात्री करा. उद्वाहन परवान्यासाठी विद्युत निरीक्षक (उद्वाहन) यांच्याकडे चौकशी करा.

अग्नि, उद्वाहन व सुरक्षिततेविषयी आणखी उत्तरे अग्नि, उद्वाहन व सुरक्षितता FAQ पानावर आहेत.

संदर्भ

ही माहिती सर्वसाधारण स्वरूपाची आहे, कायदेशीर सल्ला नाही. आपल्या संस्थेचे नोंदणीकृत उपविधी वेगळे असू शकतात; वाद किंवा महत्त्वाच्या निर्णयासाठी निबंधक कार्यालय, वकील किंवा सनदी लेखापाल यांचा सल्ला घ्या.