ही माहिती कायदा व आदर्श उपविधींबाबत सर्वसाधारण स्वरूपाची आहे; ती कायदेशीर किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. आपल्या संस्थेचे नोंदणीकृत उपविधी व सर्वसाधारण सभेचे ठराव वेगळे असू शकतात आणि कायदा बदलतो. वाद किंवा कायदेशीर/आर्थिक परिणाम असलेल्या निर्णयासाठी निबंधक कार्यालय, वकील किंवा सनदी लेखापाल यांचा सल्ला घ्या.
आमचे उद्वाहन (लिफ्ट) तीन आठवड्यांपासून बंद आहे आणि देखभाल कंपनी म्हणते सुटा भाग "उपलब्ध नाही". संस्था काय करू शकते?
देखभाल कंत्राटदाराला त्याच्या कराराप्रमाणे जबाबदार धरा: तारखेसह दुरुस्ती योजना लेखी मागा, बिघाडावरील प्रतिसाद व दंडाची कलमे वापरा, आणि तो दुरुस्ती करू शकत नसेल तर दुसऱ्या मान्यताप्राप्त कंत्राटदाराकडून भाग किंवा काम घ्या. उद्वाहन असुरक्षित असेपर्यंत बंद ठेवून नोंद करा, आणि सभासदांना लेखी कळवा.
उद्वाहनाच्या मालकाने दुरुस्तीसह त्याच्या समाधानकारक देखभालीसाठी मान्यताप्राप्त कंत्राटदाराशी करार केला पाहिजे (उद्वाहन कायदा 2017 कलम 18), आणि बिघाडांची नोंद असलेली लॉग बुक ठेवली पाहिजे (कलम 24). उद्वाहने संस्थेच्या दुरुस्ती यादीत आहेत (BL 158(a)(xvi); dBL 45(b)(e)), आणि देखभाल करार व वैधानिक तपासण्या वेळेवर होतील याची खात्री समितीने करावी असे प्रारूप सांगते (dBL 164(b)). टप्पे: (1) कराराच्या प्रतिसाद वेळेचा उल्लेख करून कंत्राटदाराला लिहा आणि भागाच्या मागणीची तारीख व निश्चित पूर्णत्व तारीख विचारा; (2) भाग कालबाह्य झाला आहे का विचारा — जुन्या उद्वाहनांसाठी आधुनिकीकरण हेच खरे उत्तर असू शकते (safety_fire_lift-305); (3) करारात तरतूद असल्यास बंद कालावधीचे शुल्क कापा किंवा रोखा; (4) दुसऱ्या मान्यताप्राप्त कंत्राटदाराचे दरपत्रक घ्या — समितीच्या खर्च मर्यादेतील दुरुस्तीला सर्वसाधारण सभा लागत नाही (नियम 106C-13(5)(b)); (5) उद्वाहन चालवण्यासाठी कोणालाही सुरक्षा उपकरणे बाजूला करू देऊ नका, आणि विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांच्या लेखी परवानगीशिवाय क्षमता, वेग किंवा थांबे बदलू नका (कलम 10); (6) दरम्यान ज्येष्ठ व दिव्यांग रहिवाशांना मदत करा (सामान नेण्यासाठी कर्मचारी, तात्पुरती व्यवस्था). उद्वाहन दुरुस्तीचा खर्च त्या इमारतीतील सदनिकांमध्ये समान वाटला जातो (नियम 106C-12(4) बाब 4). कंत्राटदाराच्या सततच्या कसुरीची तक्रार विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांच्याकडे करता येते.
कायदेशीर आधार: Lifts Act 2017 ss.10, 18, 24; Rule 106C-12(4) item 4; 106C-13(5)(b); BL 158(a)(xvi); dBL 45(b)(e), 164(b)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
आमच्या उद्वाहन देखभाल कंपनीवर आम्ही नाखूश आहोत. करार मध्येच संपवून दुसरी कंपनी घेता येईल का?
होय, करार परवानगी देतो त्याप्रमाणे — सहसा नोटीस कालावधीची लेखी नोटीस देऊन, किंवा गंभीर उल्लंघनासाठी लगेच. नवीन कंपनी मान्यताप्राप्त (परवानाधारक) उद्वाहन कंत्राटदार असली पाहिजे आणि जुना करार संपण्यापूर्वी तिने काम ताब्यात घेतले पाहिजे, कारण देखभाल कराराशिवाय उद्वाहन कायदेशीररीत्या चालवता येत नाही.
प्रत्येक उद्वाहन मालकाने मान्यताप्राप्त कंत्राटदाराशी देखभाल करार ठेवला पाहिजे (उद्वाहन कायदा कलम 18); कंत्राटदाराकडे उभारणी व देखभालीचा परवाना असतो (कलम 5) आणि त्याच्या कसुरीमुळे अपघात झाल्यास त्याच्यावर खटला चालू शकतो (कलम 25). कार्यपद्धती: (1) समाप्तीचे कलम वाचा — नोटीस कालावधी, किमान मुदत, आगाऊ रकमेचा परतावा, चाव्या, नकाशे, कंट्रोलरचे पासवर्ड व सुटे भाग सुपूर्द करणे; (2) वारंवार बिघाडांच्या लॉग बुकमधील नोंदींसह कारणे समितीच्या इतिवृत्तात नोंदवा (कलम 24); (3) किमान दोन-तीन मान्यताप्राप्त कंत्राटदारांकडून दरपत्रके मागवा (प्रारूप न्याय्य, पारदर्शक व स्पर्धात्मक प्रक्रिया मागते, dBL 147(g)); सर्वसाधारण सभेच्या निविदामुक्त मर्यादेपलीकडील करारासाठी निविदा व सर्वसाधारण सभेची मंजुरी लागते (BL 156(c)); (4) ताबा घेताना नवीन कंत्राटदाराकडून उद्वाहनाची पाहणी करून स्थिती प्रमाणित करून घ्या, म्हणजे नंतरचे दोष त्याच्यावर ढकलले जाणार नाहीत; (5) नवीन कराराची सुरुवात तारीख निश्चित झाल्यावरच समाप्तीची नोटीस द्या; (6) उद्वाहन परवाना किंवा नियमांनुसार कंत्राटदाराचा तपशील आवश्यक असल्यास विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांना कळवा. काही उत्पादक कंट्रोलर लॉक करतात — नवीन कंपनी त्या मॉडेलची सेवा देऊ शकते का ते तपासा. प्रारूपानुसार AMC अभिलेख 5 वर्षे व तपासणी अभिलेख 10 वर्षे ठेवले जातात (dBL 138).
कायदेशीर आधार: Lifts Act 2017 ss.5, 18, 24, 25; BL 156(c); dBL 138, 147(g)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांनी दुरुस्ती होईपर्यंत आमचे उद्वाहन बंद ठेवण्याचा आदेश दिला आहे. आम्ही काय करावे, आणि अपील करता येईल का?
उद्वाहन लगेच बंद करा आणि बंदच ठेवा: अपील केले तरी, स्थगिती मिळेपर्यंत आदेश पाळलाच पाहिजे. दिलेल्या मुदतीत निर्देशित दुरुस्ती करा आणि अनुपालनाचा लेखी अहवाल द्या. आदेशाविरुद्ध उद्वाहन चालवल्यास ते सील होऊ शकते आणि खटला चालू शकतो.
तपासणीत उद्वाहन असुरक्षित आढळल्यास विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) मालकाला ठरावीक मुदतीत दुरुस्ती किंवा बदल करण्याचे निर्देश देऊ शकतात आणि असुरक्षित स्थिती दूर होईपर्यंत त्याचा वापर थांबवण्याचा आदेश देऊ शकतात; मालकाने पालन करून लेखी अनुपालन कळवले पाहिजे (उद्वाहन कायदा कलम 21). पालन न करता वापरात आढळलेले उद्वाहन सील केले जाऊ शकते (कलम 22). निरीक्षकाच्या आदेशाविरुद्ध 30 दिवसांत मुख्य विद्युत निरीक्षकाकडे अपील करता येते, पण वापर थांबवण्याचा आदेश मुख्य विद्युत निरीक्षकाने स्थगित केल्याशिवाय पाळलाच पाहिजे (कलम 20(2)); सील करण्याच्या आदेशाविरुद्ध अपील शासनाकडे (कलम 22(2)). कायदा किंवा निर्देशाचे उल्लंघन ₹50,000 पर्यंत दंड आणि चालू उल्लंघनासाठी दररोज ₹1,000 पर्यंत दंडास पात्र आहे (कलम 32). टप्पे: (1) मशीन रूममधून बंद करा, प्रत्येक मजल्यावर सूचना लावा आणि लॉग बुकमध्ये नोंद करा (कलम 24); (2) दरपत्रक व वेळापत्रकासाठी आदेश देखभाल कंत्राटदाराला द्या; (3) समितीच्या मर्यादेत खर्च मंजूर करा किंवा सर्वसाधारण सभा बोलवा (नियम 106C-13(5)(b)); (4) दुरुस्तीनंतर अनुपालन अहवाल पाठवून पुनर्तपासणी मागा; (5) आदेशात आवश्यक असल्यास लेखी मंजुरी मिळाल्यावरच पुन्हा सुरू करा.
कायदेशीर आधार: Lifts Act 2017 ss.20, 21, 22, 24, 32; Rule 106C-13(5)(b)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
आम्ही नुकताच बिल्डरकडून ताबा घेतला आणि उद्वाहनाचा परवानाच सापडत नाही. उद्वाहन चालू ठेवता येईल का?
कायद्यानुसार उद्वाहन परवान्यानुसारच चालवता येते. परवाना व शेवटचा तपासणी अहवाल बिल्डरकडे तात्काळ लेखी मागा; तो अस्तित्वात नसेल तर मान्यताप्राप्त कंत्राटदारामार्फत विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांच्याकडे अर्ज करा. तोपर्यंत परवाना नसलेले उद्वाहन चालवण्याची जोखीम समितीवर असते.
नवीन उद्वाहनासाठी उभारणीची परवानगी आणि उभारणीनंतर एका महिन्यात ते चालवण्याच्या परवान्यासाठी अर्ज लागतो (उद्वाहन कायदा कलम 4, 7); परवाना 20 वर्षे वैध असून नूतनीकरणयोग्य आहे (कलम 8); परवान्यानुसार व त्याच्याशी सुसंगत असल्याशिवाय कोणतेही उद्वाहन चालवता येत नाही (कलम 11); उल्लंघन दंडनीय आहे (कलम 32). इमारतीचा ताबा घेतल्यावर या कर्तव्यांसाठी जबाबदार मालक संस्था बनते. टप्पे: (1) उद्वाहन परवानगी, परवाना, योग्यता प्रमाणपत्र, शेवटचा नियतकालिक तपासणी अहवाल, देखभाल करार व लॉग बुक मागणारे पत्र प्रवर्तकाला लिहा — ही कागदपत्रे हस्तांतरण कागदपत्रांसोबत असावीत; (2) ती बिल्डरच्या नावावर असल्यास परवाना संस्थेच्या नावावर कसा होतो ते निरीक्षक कार्यालयाला विचारा; (3) परवाना कधीच घेतला नसेल तर मान्यताप्राप्त कंत्राटदाराकडून तपासणी करून अर्ज करा, आणि दरम्यान उद्वाहन चालू ठेवायचे की नाही याचा समितीचा निर्णय नोंदवा; (4) परवाना व तपासणी तारखा संरचनात्मक व अग्नि लेखापरीक्षण नोंदवही व उद्वाहन तपासणी अभिलेखात नोंदवा (2014 नोंदवही क्र. 14; dBL 75(c)); (5) बिल्डरच्या कसुरीची दुरुस्ती करण्याचा खर्च प्रवर्तकाकडून मागता येतो — पाहा builder_handover मधील नोंदी. प्रवाशांसाठी तृतीय पक्ष विमाही असल्याची खात्री करा (कलम 23).
कायदेशीर आधार: Lifts Act 2017 ss.4, 7, 8, 11, 23, 32; BL register list item 14; dBL 75(c)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
आमचे उद्वाहन 25 वर्षे जुने आहे. ते बदलण्यासाठी किंवा आधुनिक करण्यासाठी कोणत्या मंजुऱ्या व टप्पे लागतात?
मान्यताप्राप्त कंत्राटदाराकडून स्थिती अहवाल घ्या, पूर्ण बदल की आधुनिकीकरण हे ठरवा, खर्च व निधीला सर्वसाधारण सभेची मंजुरी घ्या, आणि विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांची परवानगी घ्या — नवीन उद्वाहनासाठी उभारणी परवानगी व नवा परवाना लागतो, आणि क्षमता, वेग किंवा थांब्यांतील कोणत्याही बदलासाठी पूर्व लेखी परवानगी लागते.
बसवल्यापासून 20 वर्षांनंतर किंवा निरीक्षक निर्देश देतील तेव्हा मालक उद्वाहन बदलू शकतो (उद्वाहन कायदा कलम 27); परवाना नूतनीकरणाची अट म्हणून निरीक्षक मोठे आधुनिकीकरणही लावू शकतात (कलम 8(5)). क्षमता, वेग किंवा थांबे बदलणाऱ्या भर किंवा बदलांसाठी निरीक्षकाची पूर्व लेखी परवानगी लागते (कलम 10); नवीन उद्वाहनासाठी उभारणी परवानगी व चालवण्याचा परवाना लागतो (कलम 4, 7). 2026 च्या नियमांनुसार उद्वाहनाच्या शुल्क शीर्षात "नवीन उद्वाहने बसवणे" स्पष्टपणे समाविष्ट आहे, आणि ते त्या इमारतीतील सदनिकांमध्ये समान वाटले जाते (नियम 106C-12(1)(d), (4) बाब 4). टप्पे: (1) दोन मान्यताप्राप्त कंत्राटदारांकडून मशीन, कंट्रोलर, दोर, दरवाजे व सुरक्षा यंत्रणेचे सर्वेक्षण व अहवाल घ्या; (2) तपशील तयार करा — स्वयंचलित सुटका उपकरण (ARD), दरवाजा सेन्सर, आपत्कालीन अलार्म व संपर्क व्यवस्था हे योग्य घटक आहेत; (3) सर्वसाधारण सभेच्या मर्यादेपलीकडे असल्यास निविदा मागवा (BL 156(c); dBL 147(g)); (4) निवड, खर्च व निधी (घसारा निधी, मोठा दुरुस्ती निधी किंवा विशेष आकारणी) सर्वसाधारण सभेपुढे ठेवा; (5) कंत्राटदार परवानगीसाठी आणि उभारणीनंतर परवान्यासाठी अर्ज करतो; (6) बंद कालावधीचे नियोजन करा आणि ज्येष्ठ रहिवाशांना मदत द्या. खर्च कोण देतो ते पाहा safety_fire_lift-008.
कायदेशीर आधार: Lifts Act 2017 ss.4, 7, 8(5), 10, 27; Rule 106C-12(1)(d), (4) item 4; BL 156(b)-(c); dBL 147(g)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
आमच्या जुन्या चार मजली इमारतीत उद्वाहन नाही. संस्था उद्वाहन बसवू शकते का, आणि तळमजल्यावरील सभासद खर्च देण्यास नकार देऊ शकतात का?
होय, महानगरपालिकेची बांधकाम परवानगी, संरचनात्मक तपासणी आणि विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांच्या परवानगीच्या अधीन राहून सर्वसाधारण सभा उद्वाहन बसवण्याचा निर्णय घेऊ शकते. 2026 च्या नियमांनुसार नवीन उद्वाहन बसवण्याचा खर्च इमारतीतील सदनिकांमध्ये समान वाटला जातो, त्यामुळे सर्वसाधारण सभेने कायदेशीरपणे वेगळे ठरवले नसल्यास तळमजल्यावरील सभासदही वाटा उचलतात.
2026 चे नियम संस्थेच्या शुल्कांमध्ये "संस्थेच्या उद्वाहनांच्या दुरुस्ती व देखभालीचा खर्च, उद्वाहन चालवण्याचे शुल्क किंवा नवीन उद्वाहने बसवणे यासह" समाविष्ट करतात, आणि त्याची वाटणी "ज्या इमारतीत उद्वाहन आहे तिच्या सदनिकांच्या संख्येने समान भागून, प्रति सदनिका" करतात (नियम 106C-12(1)(d), (4) बाब 4). 2014 च्या उपविधींनीही सभासद उद्वाहन वापरोत वा न वापरोत, उद्वाहनाचा खर्च समान देय ठरवला होता (BL 66(a)(iv)). टप्पे: (1) वास्तुविशारद जागा (जिन्याची मोकळी जागा किंवा बाहेरील शाफ्ट), संरचना, आणि महानगरपालिका परवानगी देईल का — मोकळ्या जागेवर किंवा FSI वरील परिणामासह — हे तपासतो; (2) सर्वसाधारण सभा प्रस्ताव, अंदाजपत्रक व आकारणी मंजूर करते; (3) वास्तुविशारद बांधकाम परवानगी घेतो; (4) मान्यताप्राप्त उद्वाहन कंत्राटदार उभारणी परवानगी व बसवल्यानंतर परवाना घेतो (उद्वाहन कायदा कलम 4, 7); (5) चालवण्याचा खर्च व देखभाल करार ठरवा (कलम 18). ही दुरुस्ती नसून नवीन सुविधा असल्याने काही तळमजल्यावरील सभासद कमी भरण्याचा युक्तिवाद करतात; नियमातील समान वाटा हा मूळ आधार आहे आणि वेगळी वाटणी सर्वसाधारण सभेत खुलेपणाने ठरवावी. आकारणीबाबतचा वाद सहकार न्यायालयात (कलम 91) जातो.
कायदेशीर आधार: Rule 106C-12(1)(d), (4) item 4; BL 66(a)(iv); Lifts Act 2017 ss.4, 7, 18
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
मुले उद्वाहनात खेळतात आणि डिलिव्हरी कर्मचारी त्यात जास्त भार टाकतात. समिती उद्वाहनाचे नियम करून मोडणाऱ्यांना दंड करू शकते का?
होय, उद्वाहनांचे संचालन व्यवस्थापन समिती नियंत्रित करते आणि वाजवी नियम करू शकते — सोबत कोणी नसलेल्या मुलांसाठी वयोमर्यादा, भारमर्यादा, सामान फक्त सर्व्हिस उद्वाहनातून. 2026 च्या प्रारूप उपविधींनुसार किरकोळ गैरवापर हे श्रेणी I उल्लंघन आहे (आधी इशारा, मग सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेला दंड); नुकसान वसूल करता येते.
समितीने "बहुसंख्य सभासदांची सोय लक्षात घेऊन उद्वाहनांचे संचालन नियंत्रित करावे" (BL 166). प्रारूप संस्थेला वेळा, सुरक्षितता नियम व मार्गदर्शक सूचनांद्वारे सामायिक सुविधा नियंत्रित करू देते (dBL 171(c)), उद्वाहनांशी छेडछाड (dBL 166(a)(v)) व गैरवापर (dBL 174(b)(iv)) निषिद्ध करते, आणि नुकसान न होणारा उद्वाहनांचा किरकोळ गैरवापर श्रेणी I उल्लंघन ठरवते (dBL 175(a)(vii)): नोंद करा, पहिल्यांदा इशारा, मग नोटीस आणि सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेला दंड (dBL 176); स्वच्छता व पूर्ववत करण्याचा खर्च स्वतंत्रपणे वसूल करता येतो (dBL 176(e)). उद्वाहनांचे नुकसान हे श्रेणी II उल्लंघन असून पूर्ववत करण्याचा खर्च सभासदाचा (dBL 177(a)(v), 178). उद्वाहनात व लॉबीत लावायचे व्यावहारिक नियम: निर्धारित भार व व्यक्तिसंख्या, उड्या मारणे किंवा सर्व बटणे दाबणे नाही, ठरावीक वयाखालील मुले प्रौढासोबत, धूम्रपान नाही, पाळीव प्राणी आखूड पट्ट्यावर, सामान व नूतनीकरण साहित्य फक्त उद्वाहनाला संरक्षक आवरण असताना. दंड फक्त सभासदालाच आकारता येतो (तो आपले कुटुंब, भाडेकरू व पाहुणे यांच्यासाठी जबाबदार असतो); डिलिव्हरी कर्मचाऱ्यांसाठी उपाय म्हणजे रक्षकाला व मागणी करणाऱ्या सभासदाला सूचना. घरकामगार किंवा डिलिव्हरी कर्मचाऱ्यांच्या वापरावर भेदभावपूर्ण निर्बंध घालू नका (security_gate-007).
कायदेशीर आधार: BL 166; dBL 166(a)(v), 171(c), 174(b)(iv), 175(a)(vii), 176, 177(a)(v), 178
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
आम्ही अनेक वर्षे फायर फॉर्म B दाखल केला नाही. आता कसे नियमित व्हावे, आणि आमची जोखीम काय?
आता परवानाधारक अभिकरण नेमून अग्निसुरक्षा यंत्रणांची तपासणी व चाचणी करा, आढळलेल्या त्रुटी दुरुस्त करा, आणि देखभाल प्रमाणपत्र घ्या; ते अग्निशमन प्राधिकरणाकडे दाखल करा आणि यापुढे जानेवारी व जुलै दिनदर्शिकेत नोंदवा. मागील कसुरीबद्दल अग्नि कायद्याखाली खटला होऊ शकतो, त्यामुळे आधी यंत्रणा दुरुस्त करा — अग्निशमन सेवा तपासणी करून नोटीस देऊ शकते आणि काम न झाल्यास शेवटी जागा सील करू शकते.
अग्नि कायद्यानुसार मालक किंवा भोगवटादाराने अग्निप्रतिबंधक व जीवसुरक्षा उपाय सदैव चांगल्या व कार्यक्षम स्थितीत ठेवले पाहिजेत आणि परवानाधारक अभिकरणाचे देखभाल प्रमाणपत्र वर्षातून दोनदा, जानेवारी व जुलैमध्ये, दिले पाहिजे (अग्नि कायदा 2006 कलम 3(1), (3)); पाहा safety_fire_lift-001. उपकरणांची देखभाल न करणे हा गुन्हा असून त्याला सहा महिने ते तीन वर्षे सश्रम कारावास व ₹20,000–50,000 दंड आहे (कलम 36(1)(a)(i)); प्रमाणपत्र न देणे कलम 36(2)(c) मधील अवशिष्ट गुन्ह्यात येते; मुख्य अग्निशमन अधिकारी तपासणी करू शकतात (कलम 5), आवश्यक उपायांची नोटीस देऊ शकतात (कलम 6) आणि पालन न झाल्यास सील करू शकतात (कलम 8). उपविधी नियतकालिक अग्नि लेखापरीक्षण व त्याची नोंद संस्थेचे कर्तव्य ठरवतात (BL 75(c); dBL 75(b)), आणि वैधानिक प्रमाणपत्रे वेळेवर नूतनीकृत होतील हे समितीने पाहावे असे प्रारूप सांगते (dBL 164(b)). नियमित होण्याचे टप्पे: (1) नियमितीकरणाचा समितीचा ठराव; (2) तपासणी, दुरुस्ती व प्रमाणपत्रासाठी दोन-तीन परवानाधारक अभिकरणांकडून दरपत्रके; (3) अभिकरणाने नोंदवलेले पंप, हायड्रंट व्हॉल्व्ह, होज, अलार्म पॅनेल व अग्निशामक दुरुस्त करा — समितीच्या मर्यादेत खर्च करा किंवा सर्वसाधारण सभेची मंजुरी घ्या (नियम 106C-13(5)(b)); (4) अग्निशमन प्राधिकरणाच्या पोर्टल किंवा कार्यालयामार्फत प्रमाणपत्र दाखल करा (मुंबईसाठी MCGM अग्निशमन पोर्टल); (5) कसूर, केलेले काम व दाखल केल्याच्या तारखा अग्नि लेखापरीक्षण नोंदवहीत नोंदवा; (6) सहामाही चक्रासाठी अंदाजपत्रकात तरतूद करा. उशिरा प्रमाणपत्र दाखल केल्याने मागील गुन्हे पुसले जात नाहीत, पण तत्पर दुरुस्ती हेच पदाधिकाऱ्यांचे सर्वोत्तम संरक्षण आहे.
कायदेशीर आधार: Fire Act 2006 ss.3(1), 3(3), 5, 6, 8, 36(1)(a)(i), 36(2)(c); BL 75(c); Rule 106C-13(5)(b); dBL 75(b), 164(b)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
बिल्डरने इमारत हस्तांतरित केली पण अग्निशमन पंप, हायड्रंट व स्प्रिंकलर कधी चालूच केले नाहीत. ते कार्यान्वित करण्याचा खर्च कोणी द्यायचा?
पूर्णत्व प्रमाणपत्रापूर्वी अग्निसुरक्षा यंत्रणा पुरवणे हे प्रवर्तकाचे बंधन होते, त्यामुळे मंजुरीप्रमाणे त्या चालू करण्याचा खर्च हा प्रथम त्याच्याविरुद्धचा दावा आहे. पण आता मालक किंवा भोगवटादार म्हणून त्या कार्यरत ठेवण्याचे कर्तव्य संस्थेवर आहे, त्यामुळे वाट न पाहता संस्थेने त्या चालू करून घ्याव्यात आणि सोबतच बिल्डरकडे पाठपुरावा करावा.
अग्नि कायदा मालकाला अनुसूची I किंवा अग्निसुरक्षा मंजुरीत नमूद अग्निप्रतिबंधक व जीवसुरक्षा उपाय पुरवण्यास बांधतो, आणि मालकाने पालन केल्याचे समाधान झाल्याशिवाय कोणतेही प्राधिकरण पूर्णत्व प्रमाणपत्र देणार नाही असे सांगतो (अग्नि कायदा 2006 कलम 3(1), (2)). परवानाधारक अभिकरणाने अनुपालन प्रमाणित करावे लागते (कलम 3(3)). संस्थेने ताबा घेतल्यावर मालक किंवा भोगवटादाराने यंत्रणा सदैव चांगल्या व कार्यक्षम स्थितीत ठेवल्या पाहिजेत (कलम 3(1)); कसूर हा गुन्हा आहे (कलम 36(1)(a)(i)). प्रारूपानुसार अग्निसुरक्षा यंत्रणा संस्थेच्या दुरुस्ती यादीत आहेत (dBL 45(b)(l)). टप्पे: (1) प्रवर्तकाकडून अग्निसुरक्षा मंजुरी, अग्निशमन ना-हरकत किंवा अंतिम अग्नि प्रमाणपत्र, परवानाधारक अभिकरणाचे अनुपालन प्रमाणपत्र व उपकरणांचे नकाशे गोळा करा; (2) परवानाधारक अभिकरणाकडून सर्वेक्षण करून काय नाही किंवा काय चालत नाही याची यादी घ्या; (3) करार व मंजुरीचा संदर्भ देऊन ठरावीक मुदतीत दुरुस्ती करण्याची लेखी मागणी प्रवर्तकाला करा; (4) त्याने कसूर केल्यास सर्वसाधारण सभा काम करून घेण्याचा (समितीच्या मर्यादेत किंवा मंजुरीने, नियम 106C-13(5)(b)) आणि खर्च त्याच्याकडून वसूल करण्याचा निर्णय घेते — दोष दायित्व कालावधी चालू असल्यास RERA खाली संरचनात्मक किंवा कारागिरीतील दोष म्हणून, अन्यथा ग्राहक आयोग किंवा दिवाणी न्यायालयात (पाहा builder_handover मधील नोंदी); (5) यंत्रणा चालू झाल्यावर पहिला फॉर्म B दाखल करा.
कायदेशीर आधार: Fire Act 2006 ss.3(1)-(3), 36(1)(a)(i); Rule 106C-13(5)(b); dBL 45(b)(l); RERA 2016 s.14(3)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
पाणीटंचाईत अग्निशमन टाकीतील पाणी घरगुती वापरासाठी घेता येईल का, किंवा वीज वाचवण्यासाठी फायर पंप बंद ठेवता येईल का?
नाही. अग्निशमन टाकी व फायर पंप सदैव भरलेले व कार्यरत ठेवले पाहिजेत. अग्नि राखीव साठ्यातून घरगुती पाणी घेणे किंवा फायर पंप बंद करणे म्हणजे जीवसुरक्षा उपकरणे निकामी करणे, ज्याला अग्नि कायदा मनाई करतो, आणि त्याच वेळी आग लागली तर यंत्रणा रिकामी आढळेल.
मालक किंवा भोगवटादाराने अग्निप्रतिबंधक व जीवसुरक्षा उपाय "सदैव चांगल्या व कार्यक्षम स्थितीत" ठेवले पाहिजेत (अग्नि कायदा 2006 कलम 3(1)); कोणीही अशा उपकरणांशी छेडछाड, बदल, काढणे किंवा नुकसान करू नये (कलम 3(4)). छेडछाड हा सहा महिने ते तीन वर्षे सश्रम कारावास व ₹20,000–50,000 दंडास पात्र गुन्हा आहे (कलम 36(1)(a)(ii)), आणि तो दखलपात्र व अजामीनपात्र आहे (कलम 37). प्रारूप उपविधी अग्निसुरक्षा यंत्रणा व पंपांशी छेडछाड (dBL 166(a)(v)) आणि अग्निशमन यंत्रणांचा गैरवापर (dBL 174(b)(iv)) निषिद्ध करतात, आणि त्यांचे नुकसान हे गंभीर उल्लंघन आहे (dBL 177(a)(v)). त्याऐवजी काय करावे: (1) अग्नि टाकीचे व्हॉल्व्ह सीलबंद ठेवून नोंद ठेवा; रक्षक रोज पाण्याची पातळी व जॉकी पंपाचा दाब तपासतो; (2) टंचाईसाठी घरगुती टाक्यांसाठी टँकर घ्या (utilities_environment-301); (3) फायर पंपाचे वीजबिल किंवा जॉकी पंप वारंवार चालू-बंद होणे ही चिंता असेल तर परवानाधारक अभिकरणाकडून हायड्रंट वाहिनीतील गळती तपासा, जे नेहमीचे कारण असते; (4) दुरुस्तीसाठी बंद ठेवणे अल्पकाळ, परवानाधारक अभिकरणामार्फत, अग्निशमन दलाचा क्रमांक व अग्निशामक तयार ठेवून करावे.
कायदेशीर आधार: Fire Act 2006 ss.3(1), 3(4), 36(1)(a)(ii), 37; dBL 166(a)(v), 174(b)(iv), 177(a)(v)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
संस्था आवारात, गच्चीवर आणि पार्किंगमध्ये फटाके फोडण्यावर बंदी घालू शकते का?
सुरक्षिततेसाठी संस्था आपल्या सामायिक जागांचा वापर नियंत्रित करू शकते, त्यामुळे फटाक्यांवर निर्बंध घालणारा सर्वसाधारण सभेचा किंवा समितीचा नियम — ठरावीक मोकळ्या जागी व वेळेत, किंवा पार्किंग, ट्रान्सफॉर्मर, गॅस वाहिन्या व गच्चीजवळ बंदी — वाजवी आहे. तो सर्वांना सारखा लागू असावा आणि आधी कळवलेला असावा.
2026 च्या प्रारूप उपविधींनुसार सामायिक जागा व सुविधांचा वापर समितीने केलेल्या किंवा सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेल्या वेळा, सुरक्षितता नियम व वाजवी मार्गदर्शक सूचनांच्या अधीन आहे (dBL 171(c)); धोका किंवा नुकसान होईल अशा प्रकारे कोणीही सामायिक जागा वापरू नये (dBL 171(d)); सामान्य घरगुती वापरापलीकडे धोकादायक किंवा ज्वलनशील पदार्थ ठेवू नयेत (dBL 51(b)); आपत्कालीन मार्ग, आश्रय क्षेत्र किंवा अग्निशमन उपकरणे अडवणे निषिद्ध आहे (dBL 174(b)(iii)). 2014 चे उपविधी परवाना लागणारे ज्वलनशील सामान समितीच्या परवानगीशिवाय साठवण्यास मनाई करतात (BL 47) आणि मोकळ्या जागेतील खेळ व उपक्रम सर्वसाधारण सभेला नियंत्रित करू देतात (BL 167). फटाक्यांवरील सार्वजनिक निर्बंध — वेळा, आवाज व प्रदूषणाच्या मर्यादा, आणि राज्य, पोलीस किंवा न्यायालयाने एखाद्या हंगामासाठी घातलेली बंदी — संस्थेच्या आवारातही लागू होतात आणि अधिक मोकळीक देणाऱ्या कोणत्याही नियमावर मात करतात. योग्य नियम: उभ्या वाहनांपासून व मीटर रूमपासून दूर एक मोकळी, देखरेखीखालील जागा; पाणी व वाळूच्या बादल्या; गच्ची किंवा बाल्कनीतून रॉकेट नाही; इतरत्र वापर थांबवण्याच्या सूचना रक्षकांना. प्रारूपानुसार उपद्रव किंवा संस्थेच्या नियमांचा भंग हे श्रेणी I उल्लंघन आहे (इशारा, मग दंड: dBL 175-176), तर धोकादायक साहित्य साठवणे किंवा जीवित वा सुरक्षिततेला धोका निर्माण करणे हे श्रेणी II उल्लंघन आहे (dBL 177(a)(ix), (xii)); सामायिक मालमत्तेचे नुकसान वसूल करता येते (dBL 176(e), 180(b)).
कायदेशीर आधार: BL 47, 167; dBL 51(b), 171(c)-(d), 174(b)(iii), 175, 176, 177(a)(ix), (xii), 180(b)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
आमची मीटर रूम भंगाराने भरलेली आहे आणि सामायिक वायरिंग 30 वर्षे जुनी आहे. हे काम कोणाचे, आणि इमारतीची विद्युत सुरक्षा तपासणी आवश्यक आहे का?
प्रत्येक सदनिकेच्या मुख्य स्विचपर्यंतची सामायिक विद्युत व्यवस्था — मीटर रूम, राइजर, सामायिक वायरिंग, अर्थिंग, वीजरोधक — यांची देखभाल संस्थेची आहे. मीटर रूम लगेच रिकामी करा (ती आगीचा धोका आहे), आणि परवानाधारक विद्युत कंत्राटदार किंवा विद्युत सुरक्षा अभियंत्याकडून सामायिक व्यवस्थेची तपासणी व चाचणी करून घ्या, मग सर्वसाधारण सभेमार्फत नवीन वायरिंगचे नियोजन करा.
2014 ची यादी "सदनिकांमधील मुख्य स्विचपर्यंतच्या विद्युत वाहिन्या" संस्थेची दुरुस्ती ठरवते (BL 158(a)(xv)); प्रारूप ट्रान्सफॉर्मर, HT/LT पॅनेल, मीटर रूम, सामायिक वितरण बोर्ड, राइजर, सामायिक वायरिंग, अर्थिंग, वीजरोधक, जनरेटर व सौर यंत्रणांचा उल्लेख करते (dBL 45(b)(k)). सामायिक पुरवठा बिंदूपलीकडील वायरिंगची देखभाल सभासद करतात (dBL 46(b)(c)). वैधानिक तपासण्या व प्रमाणपत्रे चालू ठेवावीत असे प्रारूप सांगते (dBL 164(a)-(b)) आणि अग्नि, उद्वाहन व विद्युत तपासणी अभिलेख 10 वर्षे ठेवते (dBL 138). मीटर रूममध्ये सामान ठेवणे म्हणजे सामायिक जागेवर अतिक्रमण (BL 168(a)) आणि विद्युत खोल्या अडवणे (dBL 78(b), 174(b)); आगीचा धोका निर्माण करणारे सामान हटवण्याचे निर्देश अग्निशमन अधिकारी देऊ शकतात (अग्नि कायदा कलम 4(2)). व्यावहारिक टप्पे: (1) मीटर रूम रिकामी करून कुलूप लावा आणि चाव्या व्यवस्थापकाकडे ठेवा (ops-010); (2) इन्सुलेशन, अर्थिंग, सैल जोड, अतिभारित MCB व केबलची स्थिती यांचा तपासणी अहवाल घ्या; (3) तातडीच्या बाबी समितीच्या मर्यादेत दुरुस्त करा; (4) खर्च व निधीसह टप्प्याटप्प्याने नवीन वायरिंगची योजना सर्वसाधारण सभेपुढे ठेवा (नियम 106C-13(5)(b)); (5) मीटरच्या वीज कंपनीच्या बाजूच्या कोणत्याही बाबीसाठी वितरण कंपनीशी समन्वय साधा. केंद्रीय विद्युत सुरक्षा विनियमांनुसार नियतकालिक तपासणीची आवश्यकता व्होल्टेज व भारावर अवलंबून असते, आणि ती विद्युत निरीक्षकांकडून निश्चित करून घ्यावी.
कायदेशीर आधार: BL 158(a)(xv), 168(a); dBL 45(b)(k), 46(b)(c), 78(b), 138, 164(a)-(b), 174(b); Fire Act 2006 s.4(2)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
सभासदांना पाइप्ड नैसर्गिक गॅस हवा आहे. गॅस कंपनीला इमारतीच्या बाहेरच्या भिंतींवर पाइप लावू देता येतील का, आणि खर्च कोण देणार?
होय, सुरक्षा व जलरोधनाचे संरक्षण करणाऱ्या अटींवर सर्वसाधारण सभा गॅस कंपनीला इमारतीच्या बाहेरच्या भिंतींवर व सामायिक जागेत राइजर टाकू देऊ शकते. जोडणी शुल्क व अंतर्गत पाइपिंग प्रत्येक सभासदाचा खर्च आहे; सर्वसाधारण सभेने वेगळे ठरवले नसल्यास संस्थेचा खर्च देखरेख व सामायिक जागा पूर्ववत करण्यापुरता मर्यादित राहतो.
बाहेरच्या भिंती व सामायिक जागा संस्थेच्या असून त्यांची देखभाल संस्था करते (BL 158(a)(xiii); dBL 45(b)(c)), त्यामुळे संस्थेच्या परवानगीशिवाय त्यांना कोणीही पाइप लावू शकत नाही; एकटा सभासद ती परवानगी देऊ शकत नाही. प्रारूपानुसार सामायिक जागा, बाहेरचा दर्शनी भाग किंवा उपयुक्तता सेवांवर परिणाम करणाऱ्या कामासाठी संस्थेची पूर्व लेखी परवानगी लागते (dBL 48(b)), सामायिक जागेत कोणीही अनधिकृत स्थापना किंवा बदल करू शकत नाही (dBL 166(a)(iii)), आणि कोणत्याही स्थापनेचा संरचनात्मक स्थिरता, जलरोधन, अग्निसुरक्षा किंवा आपत्कालीन मार्गावर परिणाम होऊ नये (dBL 174(a)). टप्पे: (1) समिती शहर गॅस वितरकाला सर्वेक्षण करून राइजरचा मार्ग सुचवायला सांगते; (2) सर्वसाधारण सभा मार्ग, अटी आणि प्रत्येक सदनिकेसाठी जोडणी ऐच्छिक आहे का हे मंजूर करते; (3) सुरक्षा, गिलावा व जलरोधन पूर्ववत करणे, देखभालीसाठी प्रवेश, आणि कंपनीची जबाबदारी व विमा यांचा समावेश असलेले साधे परवानगीपत्र संस्था देते; (4) प्रत्येक सभासद आपल्या जोडणी व अंतर्गत पाइपिंगसाठी कंपनीकडे अर्ज करून पैसे भरतो; (5) गॅस कंपनीचा आपत्कालीन क्रमांक रक्षकाकडे व आपत्कालीन योजनेत ठेवा (BL 159(b); dBL 162-163). गॅस पाइप उद्वाहन शाफ्ट, विद्युत डक्ट किंवा सुटकेसाठी वापरले जाणारे जिने यांतून जाऊ नयेत; याबाबत गॅस कंपनीची स्वतःची मानके लागू होतात.
कायदेशीर आधार: BL 158(a)(xiii), 159(b); dBL 45(b)(c), 48(b), 162-163, 166(a)(iii), 174(a)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
एक सभासद अनेक LPG सिलिंडर ठेवतो आणि सदनिकेतून घरगुती केटरिंग व्यवसाय चालवतो. संस्था ते थांबवू शकते का?
साठा सामान्य घरगुती वापरापलीकडे असेल किंवा आगीचा धोका निर्माण करत असेल, आणि परवानगीशिवाय सदनिका निवासाव्यतिरिक्त अन्य कारणासाठी वापरली जात असेल, तर संस्था कारवाई करू शकते. साठा कमी करण्याची व धोकादायक वापर थांबवण्याची नोटीस द्यावी, आणि धोका कायम राहिल्यास अग्निशमन प्राधिकरणाला कळवावे.
2014 चे उपविधी सभासदाला समितीच्या लेखी परवानगीशिवाय ज्वलनशील सामान किंवा कोणत्याही कायद्याखाली परवाना लागणारे सामान साठवण्यास मनाई करतात (BL 47), आणि समितीच्या लेखी संमतीशिवाय सदनिका वाटपाव्यतिरिक्त अन्य कारणासाठी वापरण्यास मनाई करतात (BL 74(e)); व्यावसायिक मालामुळे वाढलेला विमा हप्ता जबाबदार व्यक्तींवर पडतो (BL 66(a)(xi); नियम 106C-12(4) बाब 9). प्रारूप ज्वलनशील पदार्थ फक्त "सामान्य घरगुती वापरासाठी वाजवीपणे आवश्यक तेवढ्या प्रमाणात व पद्धतीने" ठेवू देते (dBL 51(b)), आणि धोकादायक पदार्थांचा साठा गंभीर उल्लंघन मानते (dBL 177(a)(ix)). आगीचा धोका निर्माण करणारे सामान हटवण्याचे निर्देश अग्निशमन अधिकारी देऊ शकतात आणि पालन न झाल्यास ते जप्त करू शकतात (अग्नि कायदा कलम 4(2)). टप्पे: (1) सभासदाच्या संमतीने किंवा नोटीशीनंतर पाहणी करून सिलिंडरची संख्या व स्वयंपाकाची व्यवस्था नोंदवा; (2) सुनावणी देऊन, सामान्य घरगुती साठ्यापर्यंत कमी करण्याची व व्यावसायिक स्वयंपाक थांबवण्याची नोटीस द्या; (3) तो चालूच ठेवल्यास अग्निशमन प्राधिकरणाला आणि वापरातील बदलासाठी प्रभाग कार्यालयाला कळवा; (4) वाढलेला विमा हप्ता वसूल करा. धोका, उपद्रव किंवा येणाऱ्या-जाणाऱ्यांची वर्दळ न वाढवणारा लहान घरगुती व्यवसाय सर्वसाधारण सभेच्या धोरणानुसार वेगळा हाताळता येतो.
कायदेशीर आधार: BL 47, 66(a)(xi), 74(e); Rule 106C-12(4) item 9; dBL 51(b), 177(a)(ix); Fire Act 2006 s.4(2)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
एका सदनिकेतील आगीमुळे जिना काळवंडला आणि वरच्या सदनिकांचे नुकसान झाले. दुरुस्तीचा खर्च कोण देणार?
सामायिक जागा व संरचना संस्था दुरुस्त करते आणि इमारत विम्यावर दावा करते. आग एखाद्या सभासदाच्या हलगर्जीपणामुळे लागली असेल तर संस्था व बाधित सभासद आपले नुकसान त्याच्याकडून वसूल करू शकतात. प्रत्येक सभासदाची अंतर्गत सजावट व वस्तू ही त्याच्या स्वतःच्या घरगुती विम्याची किंवा जबाबदार व्यक्तीविरुद्धच्या दाव्याची बाब आहे.
संस्थेने आपल्या इमारतींचा आग व तत्सम जोखमींसाठी विमा उतरवला पाहिजे (BL 159(a)); हप्ता चटई क्षेत्रानुसार वाटला जातो (नियम 106C-12(4) बाब 9). जिने, भिंती व संरचना संस्थेच्या दुरुस्त्या आहेत (BL 158(a); dBL 45(b)). सभासदाच्या कृतीमुळे संस्थेच्या मालमत्तेचे झालेले नुकसान त्याच्याकडून वसूल करता येते (dBL 166(b)), आणि सभासदांनी आपल्या सदनिकेत आगीचा धोका टाळावा (dBL 44(d), 46(c)) असे प्रारूप सांगते. टप्पे: (1) इमारत सुरक्षित करा; उष्णतेच्या संपर्कात आलेले स्लॅब व बीम संरचना अभियंत्याकडून तपासा; (2) विमा कंपनीला लगेच कळवा आणि दाव्याची प्रक्रिया पाळा (insurance_property_tax-004); (3) आगीच्या कारणाबाबत अग्निशमन दलाचा अहवाल घ्या; (4) सामायिक जागा दुरुस्त करा — तातडीचे काम समितीच्या मर्यादेत (नियम 106C-13(5)(b)); (5) अहवालात हलगर्जीपणा दिसल्यास (लक्ष न दिलेले उपकरण, दुरुस्त करायला सांगूनही न केलेली सदोष वायरिंग) समिती सुनावणीनंतर विम्यात न भरलेला भाग देणी म्हणून त्याच्याकडून वसूल करू शकते, आणि विमा कंपनीही दिलेल्या रकमेसाठी त्याच्याकडे पाठपुरावा करू शकते. वाद सहकार न्यायालयात (कलम 91) जातात. अग्निसुरक्षा यंत्रणाही तपासा: वापरलेले अग्निशामक व उघडलेले हायड्रंट पुढील फॉर्म B पूर्वी पुन्हा भरून प्रमाणित करावेत.
कायदेशीर आधार: BL 158(a), 159(a); Rule 106C-12(4) item 9; 106C-13(5)(b); dBL 44(d), 45(b), 46(c), 166(b)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
देखभालीकडे दुर्लक्ष झाल्यामुळे उद्वाहनात किंवा आगीत कोणी जखमी झाले तर समिती सदस्यांना वैयक्तिकरीत्या जबाबदार धरता येते का?
ते जोखमीत येऊ शकतात. उद्वाहन कायदा व अग्नि कायदा दोन्ही मालक किंवा भोगवटादाराला जबाबदार धरतात, आणि गुन्हा करणाऱ्या संस्थेच्या प्रभारी व्यक्तींपर्यंतही पोहोचतात, जोपर्यंत ते त्यांच्या नकळत किंवा योग्य दक्षता घेऊनही घडले असे दाखवत नाहीत. करार, तपासण्या, प्रमाणपत्रे व इतिवृत्ते अद्ययावत ठेवणे हेच समितीचे संरक्षण आहे.
उद्वाहने: मालकाने देखभाल करार व लॉग बुक ठेवावे, तपासण्या करून घ्याव्यात आणि अपघात कळवावेत (उद्वाहन कायदा कलम 15, 17, 18, 24); अपघात देखभाल कंपनीच्या कसुरीमुळे झाल्यास तिच्यावरही खटला चालू शकतो (कलम 25). गुन्हा "कंपनीने" — ज्यात "व्यक्तींचा कोणताही संघ किंवा व्यक्तींचे मंडळ" समाविष्ट आहे — केल्यास तिच्या कामकाजाचा प्रभारी व जबाबदार प्रत्येक व्यक्ती दोषी मानली जाते, जोपर्यंत गुन्हा तिच्या नकळत घडला किंवा तिने सर्व योग्य दक्षता घेतली हे ती सिद्ध करत नाही (कलम 33). आग: अग्निसुरक्षा उपकरणे पुरवणे व त्यांची देखभाल न करणे सहा महिने ते तीन वर्षे सश्रम कारावास व दंडास पात्र आहे (अग्नि कायदा कलम 36(1)); कलम 38 मध्ये कंपन्यांनी केलेल्या गुन्ह्यांसाठी अशीच तरतूद आहे. MCS कायद्यानुसार हलगर्जीपणा किंवा कर्तव्यभंगामुळे झालेल्या नुकसानीस समिती सदस्य संस्थेलाही जबाबदार असतात (कलम 88 अधिभार). संरक्षण: (1) मान्यताप्राप्त कंत्राटदाराशी चालू उद्वाहन AMC आणि वार्षिक तपासणी; (2) दर जानेवारी व जुलैमध्ये फॉर्म B; (3) चक्रानुसार संरचनात्मक लेखापरीक्षण; (4) दोष कळवल्यावर तत्पर कृती व लेखी नोटीस; (5) निर्णय व कारणे दाखवणारी इतिवृत्ते; (6) तृतीय पक्ष व उद्वाहन विमा (उद्वाहन कायदा कलम 23; BL 159(a)). नोटीस आलेल्या पदाधिकाऱ्यांनी वकिलाचा सल्ला घ्यावा.
कायदेशीर आधार: Lifts Act 2017 ss.15, 17, 18, 23, 24, 25, 33; Fire Act 2006 ss.36(1), 38; MCS Act s.88; BL 159(a)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
गैरवापर व आत्महत्या रोखण्यासाठी आम्ही गच्चीचे दार कुलूपबंद ठेवतो, पण सभासद म्हणतात आग लागल्यास सुटकेसाठी ते उघडे असले पाहिजे. योग्य व्यवस्था कोणती?
गच्ची किंवा आश्रय क्षेत्र इमारतीच्या सुटकेच्या मार्गाचा भाग असेल तर आणीबाणीत तेथे चावीशिवाय पोहोचता आले पाहिजे. नेहमीचे उत्तर म्हणजे कुलपाऐवजी जिन्याच्या बाजूने चावीशिवाय उघडणारे दार (पॅनिक बार किंवा काच फोडून चावी काढण्याची पेटी) आणि अलार्म. तुमच्या इमारतीसाठी काय आवश्यक आहे हे अग्निसुरक्षा मंजुरीत तपासा.
इमारतीच्या अग्निसुरक्षा मंजुरीतील उपाय सदैव कार्यक्षम स्थितीत ठेवावेत आणि त्यांच्याशी कोणीही छेडछाड किंवा बदल करू नये, असे अग्नि कायदा सांगतो (अग्नि कायदा 2006 कलम 3(1), (4)). प्रारूप उपविधी जिने, गच्ची, आश्रय क्षेत्र, आपत्कालीन दरवाजे किंवा आपत्कालीन मार्ग अडवण्यास मनाई करतात (dBL 166(a)(iv), 174(b)(iii)) आणि आपत्कालीन योजनेत सुटकेचे मार्ग व एकत्र जमण्याच्या जागा असाव्यात असे सांगतात (dBL 162(b)(ii)). मुंबईत DCPR 2034 नुसार सामायिक गच्ची सामायिक जिना किंवा उद्वाहनाने पोहोचण्याजोगी असावी आणि तिचे विभाजन करू नये (विनियम 37(22)). सुरक्षा व सुटका यांचा समतोल: (1) मंजूर नकाशे व अग्निसुरक्षा मंजुरी पाहा — उंच इमारतींमध्ये आश्रय क्षेत्रे असतात आणि कधी कधी गच्चीवर भिस्त असते; (2) कुलपाऐवजी आतून चावीशिवाय उघडणारे कुलूप, किंवा दाराजवळ काच फोडून काढायची चावी, सोबत स्थानिक अलार्म किंवा CCTV; (3) दुसरी चावी सदैव रक्षकाकडे ठेवा (ops-010); (4) ही व्यवस्था आपत्कालीन योजनेत व फायर ड्रिलमध्ये समाविष्ट करा; (5) फॉर्म B तपासणीत परवानाधारक अभिकरणाला त्याची नोंद करायला सांगा. सुटकेचा मार्ग कुलूपबंद आढळल्यास अग्निशमन अधिकारी नोटीस देऊन ते अनुपालन नसल्याचे मानू शकतात.
कायदेशीर आधार: Fire Act 2006 s.3(1), (4); MCGM DCPR 2034 Reg. 37(22); dBL 162(b)(ii), 166(a)(iv), 174(b)(iii)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
अग्निशामक किती वेळा पुन्हा भरावेत किंवा बदलावेत, आणि संस्थेने काय नोंद ठेवावी?
परवानाधारक अभिकरणाचे वेळापत्रक आणि अग्निशामक देखभालीचे भारतीय मानक पाळा: कर्मचाऱ्यांकडून मासिक दृश्य तपासणी, अभिकरणाकडून नियतकालिक सेवा व रिफिलिंग, कोणत्याही वापरानंतर लगेच रिफिलिंग, आणि मानकात ठरवलेल्या अंतराने दाब चाचणी. प्रत्येक तपासणीची नोंद टॅगवर व अग्नि लेखापरीक्षण नोंदवहीत करा; सहामाही फॉर्म B प्रमाणपत्रात त्यांचा समावेश असतो.
कायद्याची अट परिणामाधारित आहे: अग्निसुरक्षा यंत्रणा सदैव चांगल्या व कार्यक्षम स्थितीत असाव्यात आणि दर जानेवारी व जुलैमध्ये परवानाधारक अभिकरणाने प्रमाणित कराव्यात (अग्नि कायदा 2006 कलम 3(1), (3)); अग्निसुरक्षा उपाय पुरवण्याचे काम फक्त परवानाधारक अभिकरणच करू शकते (कलम 10(1); कलम 36(1)(f) अन्वये गुन्हा). तपशीलवार अंतरे पोर्टेबल अग्निशामकांची निवड, स्थापना व देखभाल यावरील भारतीय मानकातून येतात, जे अभिकरण लागू करते. व्यावहारिक दिनक्रम: (1) मासिक — प्रत्येक अग्निशामक जागेवर आहे, अडथळा नाही, दाबमापक हिरव्या पट्ट्यात, सील व पिन अखंड, टॅगवर आद्याक्षरे, हे रक्षक तपासतो; (2) प्रत्येक सेवा भेटीत — अभिकरण तपासणी करते, CO2 सिलिंडरचे वजन करते व गरज असल्यास रिफिल करते; (3) कोणत्याही वापरानंतर — जागेवर ठेवण्यापूर्वी रिफिल; (4) मानकातील अंतराने हायड्रॉलिक दाब चाचणी व बदल. नोंदी: तारखा, अनुक्रमांक, केलेले काम व अभिकरणाची बिले असलेली अग्नि लेखापरीक्षण नोंदवही (2014 नोंदवही क्र. 14; dBL 75(b)); प्रारूप अग्नि तपासणी अभिलेख 10 वर्षे ठेवते (dBL 138). धोक्याजवळ योग्य प्रकार ठेवा: मीटर रूम व उद्वाहन मशीन रूमजवळ CO2 किंवा क्लीन एजंट, कॉरिडॉर व पार्किंगमध्ये ABC पावडर.
कायदेशीर आधार: Fire Act 2006 ss.3(1), 3(3), 10(1), 36(1)(f); BL 75(c); register list item 14; dBL 75(b), 138
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
अग्निसुरक्षा, उद्वाहने व आपत्कालीन नियोजनाबाबत 2014 चे उपविधी, 2026 चे नियम आणि 2026 चे प्रारूप उपविधी यांत काय बदलले?
वैधानिक कर्तव्ये अग्नि कायदा व उद्वाहन कायद्यातून येतात आणि ती बदललेली नाहीत. 2014 च्या उपविधींनी नियतकालिक अग्नि लेखापरीक्षण, उद्वाहन तपासणी व आपत्कालीन योजना आवश्यक केली होती; 2026 चे नियम उद्वाहन शुल्कात नवीन उद्वाहने बसवण्याचा समावेश करतात; 2026 चे प्रारूप उपविधी वार्षिक उद्वाहन तपासणी, अनुपालन नोंदी, आपत्कालीन योजनेचा वार्षिक आढावा, आपत्कालीन संपर्क, सुरक्षा नोंदवह्या आणि गैरवापर किंवा अडथळ्यासाठी दंड जोडतात.
2014 चे उपविधी: राज्य अग्नि धोरणानुसार नियतकालिक अग्नि लेखापरीक्षण आणि उद्वाहन तपासणी, नोंदींसह (BL 75(c)-(d)); संरचनात्मक व अग्नि लेखापरीक्षण नोंदवही आणि उद्वाहन तपासणी अभिलेख (नोंदवही क्र. 14); इमारतीचा अनिवार्य विमा आणि सर्वसाधारण सभेत चर्चा करून सूचना फलकावर लावलेली आपत्कालीन नियोजन योजना (BL 159); समिती उद्वाहने नियंत्रित करते (BL 166); उद्वाहन खर्च वापरोत वा न वापरोत समान वाटा (BL 66(a)(iv)). 2026 चे नियम (प्रकरण XI-B, 22 जून 2026 पासून बंधनकारक): उद्वाहन शुल्कात दुरुस्ती, चालवणे आणि "नवीन उद्वाहने बसवणे" येते, आणि ते इमारतीतील सदनिकांमध्ये समान वाटले जाते (नियम 106C-12(1)(d), (4) बाब 4); विमा चटई क्षेत्रानुसार (बाब 9). 2026 चे प्रारूप उपविधी: त्रुटींच्या वेळेवर अनुपालनासह अग्नि लेखापरीक्षण (dBL 75(b)); सक्षम प्राधिकरणाकडून दरवर्षी उद्वाहन तपासणी व अनुपालन अहवाल (dBL 75(c)); धोके, सुटका, संपर्क, कर्तव्ये व उपकरणे यांचा समावेश असलेली, प्रत्येक सहकारी वर्षी आढावा घेऊन सर्वसाधारण सभेपुढे ठेवली जाणारी आपत्कालीन योजना, सरावांसह (dBL 162); कर्मचाऱ्यांकडे आपत्कालीन संपर्क यादी (dBL 163); वैधानिक नूतनीकरणे व गंभीर धोक्यांची माहिती देणे (dBL 164); सुरक्षा नोंदी व कार्यपद्धती (dBL 170); आपत्कालीन मार्ग अडवणे किंवा उद्वाहने व अग्निसुरक्षा यंत्रणांचे नुकसान ही गंभीर उल्लंघने (dBL 177); अग्नि, उद्वाहन व विद्युत अभिलेख 10 वर्षे ठेवणे (dBL 138). उपविधींबाहेर: दर जानेवारी व जुलैमध्ये फॉर्म B (अग्नि कायदा कलम 3(3)); उद्वाहन परवाना, वार्षिक तपासणी व देखभाल करार (उद्वाहन कायदा कलम 8, 17, 18).
कायदेशीर आधार: BL 66(a)(iv), 75(c)-(d), 159, 166; register list item 14; Rule 106C-12(1)(d), (4) items 4, 9; dBL 75(b)-(c), 138, 162-164, 170, 177; Fire Act 2006 s.3(3); Lifts Act 2017 ss.8, 17, 18
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
आमचे उद्वाहन वारंवार दोन मजल्यांमध्ये थांबते आणि समिती काहीच करत नाही. मी थेट विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांच्याकडे तक्रार करू शकतो का?
होय. नोंद राहावी म्हणून आधी समितीकडे लेखी तक्रार करा, पण विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) कोणत्याही उद्वाहनाची तपासणी करू शकतात, ठरावीक मुदतीत दुरुस्तीचे निर्देश देऊ शकतात आणि असुरक्षित असल्यास त्याचा वापर थांबवू शकतात. असुरक्षित उद्वाहन सभासद कधीही निरीक्षकांच्या निदर्शनास आणू शकतो.
निरीक्षक किंवा अधिकृत अधिकारी उद्वाहन तपासण्यासाठी कोणत्याही इमारतीत प्रवेश करू शकतात, आणि मालकाने सर्व सुविधा द्याव्यात आणि मागितल्यास देखभाल कंत्राटदाराला हजर करावे (उद्वाहन कायदा कलम 13-14). उद्वाहन असुरक्षित आढळल्यास निरीक्षक ठरावीक मुदतीत दुरुस्तीचे निर्देश देऊन तोपर्यंत वापर थांबवण्याचा आदेश देऊ शकतात (कलम 21), आणि निर्देश पाळले नाहीत तर ते सील करू शकतात (कलम 22). मालकाने बिघाड व अपघातांची लॉग बुक ठेवावी, जी निरीक्षक तपासू शकतात (कलम 24). संस्थेच्या आत: प्रारूपानुसार सुरक्षितता किंवा आवश्यक सेवांबाबतची तक्रार प्राधान्याने, शक्यतो 7 दिवसांत हाताळावी (dBL 186(d)(ii)), आणि समितीने वैधानिक तपासण्या व देखभाल करार चालू ठेवावेत (dBL 164(b)). काय करावे: (1) बिघाडांच्या तारखा देऊन सचिवाला लिहा आणि लॉग बुकमधील नोंदी, AMC व शेवटचा तपासणी अहवाल मागा (सभासद पाहू शकतो असे अभिलेख); (2) काहीच न झाल्यास त्याच तपशिलासह तुमच्या जिल्ह्याच्या विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांना लिहा; (3) संस्थेने निरीक्षकांच्या निर्देशांकडे दुर्लक्ष केल्यास समितीच्या कसुरीवर कारवाईसाठी निबंधकांकडे जाता येते, आणि दुर्लक्षामुळे झालेले नुकसान सहकार न्यायालयात (कलम 91) नेता येते. कोणी अडकल्यास अग्निशमन दलाला बोलवा (safety_fire_lift-201).
कायदेशीर आधार: Lifts Act 2017 ss.13, 14, 21, 22, 24; dBL 164(b), 186(d)(ii); MCS Act s.91
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
शेजाऱ्याच्या सदनिकेतील वायरिंगमधून ठिणग्या व जळल्याचा वास येतो, आणि तो दुर्लक्ष करतो. संस्था आत जाऊ शकते का किंवा त्याचा पुरवठा तोडू शकते का?
खऱ्या आणीबाणीत — धूर, ठिणग्या, आग सुरू होणे — धोका दूर करण्यासाठी आवश्यक तेवढा प्रवेश संस्था करू शकते आणि सामायिक पॅनेलवर पुरवठा वेगळा करू शकते, मग वीज वितरण कंपनी व अग्निशमन दलाला बोलवावे. अन्यथा नोटीस देऊन ठरावीक मुदतीत दुरुस्तीचे निर्देश द्यावेत, आणि नोटीस व सुनावणीनंतरच सभासदाच्या खर्चाने दुरुस्ती करावी. शिक्षा म्हणून वीज तोडता येत नाही.
सामायिक पुरवठा बिंदूपलीकडील सदनिकेतील वायरिंग सभासदाची आहे (BL 158(b); dBL 46(b)(c)); आगीचा धोका निर्माण करू शकणारे दोष त्याने तत्परतेने दुरुस्त करावेत आणि इमारतीला धोका होईल इतके दुरुस्तीकडे दुर्लक्ष करू नये (dBL 46(c)-(d)). 2014 चे उपविधी समितीला नोटीस देऊ देतात आणि कसूर झाल्यास वास्तुविशारदामार्फत दुरुस्ती करून खर्च वसूल करू देतात (BL 46(c)). वाजवी नोटीशीनंतरही सभासदाने कृती केली नाही आणि त्यामुळे इमारतीला किंवा इतरांना धोका निर्माण झाला, तर संस्था दुरुस्ती करून प्रत्यक्ष खर्च सुनावणीनंतर देणी म्हणून वसूल करू शकते, आणीबाणी वगळता (dBL 46(e), 50(d)); जीवित किंवा मालमत्तेला धोका, आग किंवा आवश्यक सेवा बंद पडणे अशा आणीबाणीत ती आवश्यक तेवढा पूर्वसूचनेशिवाय प्रवेश करू शकते (dBL 50(e)), असे प्रारूप सांगते. टप्पे: (1) आत्ता धूर किंवा ठिणग्या असतील तर अग्निशमन दलाला बोलवा, मीटर रूममधील आयसोलेटरवर त्या सदनिकेचा पुरवठा बंद करा, आणि वेळ व साक्षीदार नोंदवा; (2) अन्यथा परवानाधारक विद्युत कारागिराचा अहवाल व अंतिम मुदत देऊन लेखी नोटीस द्या; (3) मुदतीनंतर सुनावणी घेऊन सभासदाच्या खर्चाने काम करून घ्या; (4) थकबाकी किंवा पालनासाठी दबाव म्हणून पुरवठा तोडू नका (defaulters_recovery-003) — आयसोलेशन फक्त तात्काळ धोक्यासाठी आहे आणि सुरक्षित झाल्यावर पुरवठा पूर्ववत केला पाहिजे.
कायदेशीर आधार: BL 46(c), 158(b); dBL 46(b)(c), 46(c)-(e), 50(d)-(e)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
संरचनात्मक व अग्नि लेखापरीक्षण नोंदवही आणि उद्वाहन तपासणी अभिलेखात नेमके काय असावे?
प्रत्येक लेखापरीक्षण, तपासणी व प्रमाणपत्रासाठी काय केले, कोणी, केव्हा, काय आढळले, काय दुरुस्त झाले आणि पुढचे केव्हा देय आहे — अहवाल व प्रमाणपत्रे जोडून — हे दाखवणारी एकच जागा. 2014 च्या उपविधींखाली ती वैधानिक नोंदवही आहे आणि 2026 च्या प्रारूप उपविधींखालीही ठेवली जाते.
2014 चे उपविधी संस्थेच्या नोंदवह्यांमध्ये "संरचनात्मक व अग्नि लेखापरीक्षण नोंदवही आणि उद्वाहन तपासणी अभिलेख" (नोंदवही क्र. 14) समाविष्ट करतात आणि संरचनात्मक लेखापरीक्षण, अग्नि लेखापरीक्षण व उद्वाहन तपासणीच्या नोंदी मागतात (BL 75(b)-(d)). प्रारूप ही नोंदवही कायम ठेवते आणि लेखापरीक्षण व अनुपालन नोंदी, अग्नि त्रुटींचे वेळेवर अनुपालन व वार्षिक उद्वाहन अनुपालन अहवाल मागते (dBL 75(a)-(c)); संरचनात्मक लेखापरीक्षण अहवाल कायमस्वरूपी अभिलेख आहेत, आणि अग्नि, उद्वाहन व विद्युत तपासणी अभिलेख 10 वर्षे ठेवले जातात (dBL 138). सुचवलेले स्तंभ: संरचनात्मक — इमारत/विंग, वय, लेखापरीक्षणाची तारीख, अभियंता व नामिका क्रमांक, वर्गीकरण किंवा मुख्य निष्कर्ष, सर्वसाधारण सभेच्या ठरावाची तारीख, केलेली कामे, पूर्णत्व प्रमाणपत्र, पुढील देय तारीख (5 किंवा 3 वर्षे, BL 75(a)). अग्नि — फॉर्म B च्या तारखा (जानेवारी, जुलै), परवानाधारक अभिकरण व परवाना क्रमांक, नोंदवलेले दोष, दुरुस्तीची तारीख, दाखल केल्याची पोच, अग्निशमन अधिकाऱ्याची कोणतीही नोटीस व उत्तर. उद्वाहने — प्रत्येक उद्वाहनाचा परवाना क्रमांक व वैधता, नूतनीकरण तारीख, वार्षिक तपासणीची तारीख व अहवाल, देखभाल कंत्राटदार व कराराचा कालावधी, अपघात व निरीक्षकांना दिलेले अहवाल (उद्वाहन कायदा कलम 15), विमा पॉलिसी (कलम 23). लॉग बुक (कलम 24) उद्वाहनाजवळ स्वतंत्र ठेवा. बाबी घडतील तशा नोंदवा; कधीही खाडाखोड करू नका — आधीच्या नोंदीचा संदर्भ देणारी नवी ओळ जोडा.
कायदेशीर आधार: BL 75(a)-(d); register list item 14; dBL 75(a)-(c), 138; Lifts Act 2017 ss.8, 15, 17, 23, 24
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
एका सभासदाचे फर्निचर हलवताना उद्वाहनाच्या दरवाजांना पोचे आले आणि आतील पॅनेल तुटले. दुरुस्तीचा खर्च कोण देणार?
ज्या सभासदाच्या सामानामुळे किंवा कामगारांमुळे नुकसान झाले तो. संस्थेने देखभाल कंत्राटदारामार्फत उद्वाहन तत्परतेने दुरुस्त करावे आणि त्या सभासदाला म्हणणे मांडण्याची संधी देऊन खर्च त्याच्याकडून वसूल करावा.
उद्वाहने दुरुस्त करणे संस्थेचे काम आहे (BL 158(a)(xvi); dBL 45(b)(e)), पण सभासद किंवा त्याच्यासाठी काम करणाऱ्यांनी केलेल्या नुकसानीस तो जबाबदार असतो. संस्थेच्या मालमत्तेचे नुकसान किंवा गैरवापर केल्यामुळे झालेले नुकसान किंवा खर्च "संबंधित सभासद किंवा जबाबदार व्यक्तीकडून वसूल करता येईल" (dBL 166(a)-(b)); उद्वाहनांचे नुकसान हे गंभीर उल्लंघन असून पूर्ववत करण्याचा खर्च नोटीशीनंतर देणी म्हणून वसूल करता येतो (dBL 177(a)(v), 178(f)); आणि आपल्या कामादरम्यान झालेल्या नुकसानीस सभासद जबाबदार असतो (dBL 48(g)), असे प्रारूप सांगते. टप्पे: (1) रक्षक वेळ, सदनिका व सामान हलवणाऱ्यांची प्रवेशद्वार नोंदवहीत नोंद करून नुकसानाचे छायाचित्र घेतो; (2) दरवाजे किंवा सुरक्षा उपकरणांवर परिणाम झाला असल्यास उद्वाहन बंद करून लॉग बुकमध्ये नोंद करा (उद्वाहन कायदा कलम 24); (3) कंत्राटदाराचा अहवाल व अंदाजपत्रक घ्या; (4) अहवाल, अंदाजपत्रक व उत्तर देण्याची तारीख सभासदाला पाठवा; (5) त्याच्या उत्तरानंतर प्रत्यक्ष खर्च त्याच्या देखभाल बिलात लावा. प्रतिबंध: आगाऊ नोंदणी, उद्वाहनाला संरक्षक आवरण, असल्यास सर्व्हिस उद्वाहन आणि देखरेखीसाठी व्यक्ती उपस्थित — असे सामान हलवण्याचे धोरण. रकमेबाबतचा वाद सहकार न्यायालयात (कलम 91) जातो.
कायदेशीर आधार: BL 158(a)(xvi); dBL 45(b)(e), 48(g), 166(a)-(b), 177(a)(v), 178(f); Lifts Act 2017 s.24
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
जिन्यातील अर्धे दिवे आणि आपत्कालीन दिवे चालत नाहीत. हे कोणाचे कर्तव्य, आणि काय व्यवस्था असावी?
संस्थेचे. जिन्यातील व सामायिक दिवे संस्थेच्या दुरुस्ती यादीत आहेत, आणि आपत्कालीन दिवे हे सदैव चालू असले पाहिजेत अशा अग्नि व जीवसुरक्षा यंत्रणांचा भाग आहेत. दुरुस्ती निधीतून ते लगेच दुरुस्त करा आणि कर्मचाऱ्यांच्या दैनिक किंवा साप्ताहिक तपासणी यादीत समाविष्ट करा.
2014 ची यादी "जिन्यातील दिवे" व "रस्त्यावरील दिवे" संस्थेच्या दुरुस्त्या म्हणून नमूद करते (BL 158(a)(xi)-(xii)); प्रारूप सामायिक वावराच्या जागा आणि "अग्निप्रतिबंध, अग्निशोध, फायर अलार्म, अग्निशमन, स्प्रिंकलर, हायड्रंट, धूर निष्कासन, आपत्कालीन प्रकाश व इतर सर्व वैधानिक अग्निसुरक्षा यंत्रणा" नमूद करते (dBL 45(b)(d), (l)). आपत्कालीन प्रकाशव्यवस्था इमारतीच्या अग्निसुरक्षा उपायांचा भाग असेल तर ती सदैव कार्यक्षम ठेवली पाहिजे आणि परवानाधारक अभिकरणाच्या सहामाही प्रमाणपत्रात तिचा समावेश होतो (अग्नि कायदा 2006 कलम 3(1), (3)). सामायिक वीज हे सेवा शुल्क असून समान वाटले जाते (नियम 106C-12(2)(k), (4) बाब 1). व्यावहारिक तपासणी यादी: दर संध्याकाळी रक्षक जिने व लॉबीतून फिरून बंद दिव्यांची नोंद करतो; इलेक्ट्रिशियन एक-दोन दिवसांत ते दुरुस्त करतो; दर महिन्याला मुख्य वीज बंद करून आपत्कालीन दिवे तपासा; बाहेर पडण्याच्या खुणा प्रकाशित ठेवा; कमी वापराच्या मजल्यांवर हालचाल-सेन्सर असलेले LED दिवे लावा, म्हणजे जिने अंधारात न ठेवता वीज वाचेल. जिन्यातील कमी प्रकाश हे पडण्याचे नेहमीचे कारण आहे — प्रारूप सुरक्षिततेच्या तक्रारी तातडीच्या मानते (dBL 186(d)(ii)).
कायदेशीर आधार: BL 158(a)(xi)-(xii); Rule 106C-12(2)(k), (4) item 1; dBL 45(b)(d), (l), 186(d)(ii); Fire Act 2006 s.3(1), (3)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
कोणीतरी उद्वाहनात अडकले आहे. रक्षक किंवा कर्मचाऱ्यांनी काय करावे?
आत अडकलेल्यांशी बोला आणि त्यांना शांत ठेवा; मदत येत आहे आणि दार उघडण्याचा प्रयत्न करू नका असे सांगा. उद्वाहन देखभाल ठेकेदाराच्या आपत्कालीन क्रमांकावर लगेच फोन करा. हाताने सुटका फक्त ठेकेदाराने प्रशिक्षित व प्राधिकृत केलेल्या व्यक्तीनेच करावी. कोणाची तब्येत बिघडली किंवा मदतीला उशीर झाला तर अग्निशमन दलाला (101 किंवा 112) बोलवा. नंतर बिघाडाची नोंद उद्वाहन नोंदवहीत करा.
मालकाने मान्यताप्राप्त ठेकेदाराशी देखभाल करार ठेवला पाहिजे (उद्वाहन अधिनियम 2017 कलम 18) आणि प्रत्येक उद्वाहनासाठी बिघाड व अपघातांची नोंद असलेली नोंदवही ठेवली पाहिजे (कलम 24). कोणी जखमी झाल्यास मालकाने विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांना अपघाताची माहिती दिली पाहिजे, आणि निरीक्षकांच्या लेखी परवानगीशिवाय उद्वाहनात फेरफार करता येत नाही किंवा ते पुन्हा वापरता येत नाही (कलम 15). safety_fire_lift-007 पहा. कर्मचाऱ्यांसाठी टप्पे (चांगली पद्धत): 1. कोणते उद्वाहन व कोणता मजला ते शोधा; इंटरकॉम किंवा दारातून बोला; किती लोक आहेत आणि कोणाची
तब्येत बिघडली आहे का (मुले, वृद्ध, हृदय किंवा श्वसनाचे त्रास) ते विचारा.
2. AMC च्या आपत्कालीन क्रमांकावर फोन करा (तो फाटकावर व प्रत्येक उद्वाहनात लावलेला असावा). 3. त्या उद्वाहनाच्या प्रत्येक मजल्यावरील दारावर "बंद आहे" असा फलक लावा. 4. ठेकेदाराने प्रशिक्षित व प्राधिकृत केले नसेल तर दारे जबरदस्तीने उघडू नका, पाळण्यावर चढू नका
किंवा यंत्र खोलीत जाऊ नका. अप्रशिक्षित सुटकेमुळे गंभीर इजा होतात.
5. मदतीला उशीर होणार असेल किंवा कोणी त्रासात असेल तर अग्निशमन दलासाठी 101/112 आणि
रुग्णवाहिकेसाठी 108 वर फोन करा.
6. सुटकेनंतर: वेळा, कारण व नावे नोंदवहीत लिहा; ठेकेदार प्रमाणित करेपर्यंत उद्वाहन बंद ठेवा;
सचिवाला कळवा.
कायदेशीर आधार: Maharashtra Lifts, Escalators and Moving Walks Act 2017 ss.15, 18, 24
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
इमारतीत आग लागली आहे. रक्षक व कर्मचाऱ्यांनी सर्वात आधी काय करावे?
धोक्याची सूचना द्या, अचूक पत्ता व मजला सांगून 101 किंवा 112 वर अग्निशमन दलाला फोन करा, आणि लोकांना जिन्याने बाहेर काढा, उद्वाहनाने कधीही नाही. आग लहान असेल, आपण प्रशिक्षित असाल, योग्य अग्निशामक असेल आणि पाठीमागे बाहेर पडण्याचा मार्ग असेल तरच आग विझवण्याचा प्रयत्न करा. फाटक व अग्निशमन वाहनाचा मार्ग मोकळा ठेवा आणि अग्निशमन दलाला घटनास्थळ, हायड्रंट व पंपापर्यंत घेऊन जा.
मालक किंवा भोगवटादाराने आग प्रतिबंधक व जीवसंरक्षक उपाययोजना कार्यरत ठेवून वर्षातून दोनदा फॉर्म B मध्ये प्रमाणित कराव्या लागतात (अग्निशमन अधिनियम 2006 कलम 3(3); उपविधी क्र. 75(c); safety_fire_lift-001 पहा). आपत्कालीन आराखडा व महत्त्वाचे क्रमांक सूचना फलकावर असले पाहिजेत (उपविधी क्र. 159(b)). पहिल्या कृती (चांगली पद्धत): 1. "आग" असे ओरडा, जवळचा मॅन्युअल कॉल पॉइंट दाबा किंवा अलार्म वाजवा. 2. 101/112 वर फोन करा: संस्थेचे नाव, पूर्ण पत्ता, विंग व मजला, काय जळत आहे, कोणी अडकले आहे का. 3. इमारतीची यंत्रणा आपोआप तसे करत नसेल तर उद्वाहने तळमजल्यावर आणून त्यांचा वापर थांबवा. 4. लोकांना जिन्यांनी एकत्र जमण्याच्या जागी जाण्यास मदत करा; आश्रय मजले तपासा; वृद्ध व
दिव्यांगांना मदत करा.
5. अग्निशामक फक्त लहान आगीवर वापरा: पिन काढा, आगीच्या तळाशी नेम धरा, दाबा, एका बाजूकडून दुसऱ्या
बाजूकडे फिरवा. विद्युत किंवा तेलाच्या आगीवर कधीही पाणी वापरू नका.
6. सुरक्षित असल्यास मुख्य झडपेवर गॅस पुरवठा बंद करा; सुरक्षितपणे करता येत असेल तरच बाधित भागाचा
वीजपुरवठा बंद करा.
7. फाटक उघडा, अग्निशमन वाहनाच्या मार्गातील गाड्या हलवा, अग्निशमन दलाला भेटून त्यांना हायड्रंट,
अग्निशमन पंप व घटनास्थळ दाखवा.
8. अग्निशमन अधिकारी सुरक्षित असल्याचे सांगेपर्यंत कोणालाही पुन्हा आत जाऊ देऊ नका. नंतर विमा कंपनीला कळवा, छायाचित्रे जपून ठेवा आणि यंत्रणा पुन्हा तपासून घ्या.
कायदेशीर आधार: Maharashtra Fire Prevention and Life Safety Measures Act 2006 s.3(3); BL 75(c), 159
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
संस्थेत अग्निशमन सराव कसा आखावा आणि घ्यावा?
अग्निशमन यंत्रणेच्या एजन्सीसोबत नियोजन करा: तारीख ठरवा, सभासदांना आधी कळवा, अलार्म, पंप व हायड्रंटची चाचणी घ्या, आणि कर्मचारी प्रत्येक मजला तपासत असताना सर्वांना जिन्याने एकत्र जमण्याच्या जागी जाऊ द्या. वेळ मोजा, काय चुकले ते नोंदवा आणि ते दुरुस्त करा. फॉर्म B तपासणीसोबत सहामाही सराव हे संस्थेचे योग्य धोरण आहे; उपविधींनुसार सभासदांशी चर्चा केलेला आपत्कालीन आराखडा आवश्यक आहे.
उपविधी क्र. 159(b) नुसार समितीने आपत्कालीन आराखडा (धोके, प्रतिसाद यंत्रणा, महत्त्वाचे दूरध्वनी क्रमांक) तयार करून सर्वसाधारण सभेत त्यावर चर्चा करावी, तो सूचना फलकावर लावावा आणि अद्ययावत ठेवावा. अग्निशमन अधिनियमानुसार यंत्रणा कार्यरत ठेवून दर जानेवारी व जुलैमध्ये फॉर्म B मध्ये प्रमाणित कराव्या लागतात (safety_fire_lift-001). नियमावली प्रोफाइलमध्ये सहामाही सराव व साधनांची तपासणी हे संस्थेचे नियमित काम म्हणून ठरवले आहे. सोपा सराव आराखडा: - आधी: एक आठवडा आधी सभासदांना सूचना; मजला प्रमुख नेमा (प्रत्येक विंगसाठी एक कर्मचारी किंवा
स्वयंसेवक); जिने व आश्रय जागा मोकळ्या आहेत याची खात्री करा (safety_fire_lift-004);
- दरम्यान: अलार्म वाजवा; सर्वजण जिन्याने बाहेर; मजला प्रमुख प्रत्येक मजला तपासून एकत्र जमण्याच्या
जागी कळवतात; शिरगणती; एजन्सी अग्निशमन पंप व हायड्रंट किंवा होज रील चालवते;
- नंतर: लागलेला वेळ, बंद न झालेली दारे, न ऐकू आलेले अलार्म, अडलेले मार्ग नोंदवा; छायाचित्रांसह
संरचनात्मक व अग्नि लेखापरीक्षण नोंदवहीत नोंद करा (उपविधी क्र. 140(14)).
स्थानिक अग्निशमन केंद्र इच्छुक असल्यास त्यांना बोलवा. रक्षकांना अग्निशामक वापरण्याचे व अग्निशमन दलाला बोलावण्याचे प्रशिक्षण द्या.
कायदेशीर आधार: BL 140(14), 159(b); Maharashtra Fire Prevention and Life Safety Measures Act 2006 s.3(3)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
संस्थेच्या आवारात कोणीतरी कोसळले किंवा गंभीर जखमी झाले आहे. कर्मचाऱ्यांनी काय करावे?
लगेच रुग्णवाहिकेला (108 किंवा 112) आणि त्या व्यक्तीच्या कुटुंबाला फोन करा. धोका नसेल तर त्या व्यक्तीला जागेवरून हलवू नका, आणि अन्न, पाणी किंवा औषधे देऊ नका. संस्थेत प्रशिक्षित रहिवासी किंवा डॉक्टर राहत असल्यास त्यांना बोलवा. रुग्णवाहिकेसाठी एक उद्वाहन मोकळे आणि फाटक उघडे ठेवा, आणि घटनेची घटना नोंदवहीत नोंद करा.
कर्मचाऱ्यांसाठी चांगल्या पद्धतीचे टप्पे: 1. जागा सुरक्षित आहे का ते तपासा (उघडी जिवंत तार नाही, पडणारा ढिगारा नाही). 2. पत्ता, विंग, मजला व व्यक्तीची स्थिती सांगून 108 (रुग्णवाहिका) किंवा 112 वर फोन करा. 3. कुटुंबाला किंवा सदनिकेच्या सभासदाला कळवा; ती व्यक्ती अभ्यागत किंवा कामगार असल्यास ज्या
सभासदाकडे आली त्याला.
4. संस्थेच्या यादीतील डॉक्टर, परिचारिका किंवा प्रथमोपचार प्रशिक्षित स्वयंसेवक रहिवाशांना बोलवा
(आपत्कालीन आराखड्यात त्यांची नावे असावीत, उपविधी क्र. 159(b)).
5. धोका असल्याशिवाय व्यक्तीला हलवू नका; पडल्यानंतर पाठीच्या कण्याला इजा झाली असू शकते अशा
व्यक्तीला उचलू नका.
6. एक उद्वाहन त्या मजल्यावर थांबवून ठेवा, फाटक उघडा आणि स्ट्रेचर जाईल असा रस्ता मोकळा करा. 7. वेळ, काय केले आणि कोण आले याची घटना नोंदवहीत नोंद करा. इजा उद्वाहनात किंवा उद्वाहनामुळे झाली असल्यास तो उद्वाहन अपघातही आहे आणि त्याची माहिती द्यावी लागते (safety_fire_lift-201, safety_fire_lift-007). फाटकावर दर महिन्याला तपासलेली प्रथमोपचार पेटी ठेवणे ही चांगली पद्धत आहे.
कायदेशीर आधार: BL 159(b); Maharashtra Lifts, Escalators and Moving Walks Act 2017 s.15
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
फाटकावर व सूचना फलकावर कोणते आपत्कालीन क्रमांक व संपर्क लावावेत?
उपविधींनुसार महत्त्वाच्या दूरध्वनी क्रमांकांसह आपत्कालीन आराखडा सूचना फलकावर लावून अद्ययावत ठेवावा लागतो. किमान: 112 (सर्व आपत्कालीन स्थिती), 101 (अग्निशमन), 108 (रुग्णवाहिका), स्थानिक पोलीस ठाणे, जवळचे रुग्णालय, उद्वाहन ठेकेदाराचा 24 तास क्रमांक, वीज व गॅस कंपन्या, प्लंबर व इलेक्ट्रिशियन, आणि फोन करायचे समिती सदस्य.
उपविधी क्र. 159(b) मध्ये आपत्कालीन आराखड्यात काय असावे ते दिले आहे: संभाव्य धोके, प्रतिसाद यंत्रणा (पोलीस, अग्निशमन दल, नगरपरिषद), प्रत्येक सभासदाचा आपत्कालीन क्रमांक व संबंधित शासकीय अधिकाऱ्यांचे क्रमांक यांसह महत्त्वाचे दूरध्वनी क्रमांक. त्यावर सर्वसाधारण सभेत चर्चा करून तो फलकावर लावावा आणि अद्ययावत ठेवावा. व्यावहारिक संपर्क पत्रक (लावण्यापूर्वी प्रत्येक क्रमांक स्थानिक पातळीवर तपासा): - 112 राष्ट्रीय आपत्कालीन प्रतिसाद; 100 पोलीस; 101 अग्निशमन; 108 रुग्णवाहिका; - स्थानिक पोलीस ठाणे व अग्निशमन केंद्राचे दूरध्वनी; - अपघात विभाग असलेले जवळचे रुग्णालय; - उद्वाहन AMC ची 24 तास हेल्पलाइन आणि अग्निशमन यंत्रणेची एजन्सी; - वीज वितरण कंपनीचा तक्रार क्रमांक आणि (पाइप गॅससाठी) गॅस कंपनीचा आपत्कालीन क्रमांक; - महानगरपालिकेचे प्रभाग कार्यालय (पाणी, सांडपाणी, झाडे); - संस्थेचा प्लंबर व इलेक्ट्रिशियन; नावांसह दोन-तीन समिती सदस्य. सभासदांचे वैयक्तिक आपत्कालीन क्रमांक सार्वजनिक फलकावर नव्हे, कार्यालयात ठेवा; ते फक्त आपत्कालीन आराखडा व DPDP नियमांनुसारच वापरा.
कायदेशीर आधार: BL 159(b); Digital Personal Data Protection Act 2023
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
सदनिकेत किंवा पॅसेजमध्ये गॅसचा वास येत आहे. कर्मचाऱ्यांनी काय करावे?
कोणतेही विजेचे बटण चालू किंवा बंद करू नका, वासाजवळ फोन किंवा लायटर वापरू नका, आणि विजेची बेल वाजवू नका. दारे व खिडक्या उघडा, सुरक्षितपणे पोहोचता येत असल्यास मीटर किंवा सिलिंडरवरील गॅस झडप बंद करा, लोकांना त्या भागापासून दूर न्या, आणि सुरक्षित अंतरावरून गॅस कंपनीच्या आपत्कालीन क्रमांकावर व अग्निशमन दलाला फोन करा.
चांगल्या पद्धतीचे टप्पे (गॅस सुरक्षेच्या सर्वसाधारण मार्गदर्शनावरून): 1. त्या भागात ज्योत नाही, धूम्रपान नाही, दिवे, पंखे किंवा उद्वाहनाचे बटण दाबणे नाही; एका ठिणगीने
गॅस पेटू शकतो.
2. बेल वाजवण्याऐवजी दार ठोठावा. 3. हवा खेळती करा: दारे व खिडक्या उघडा. 4. पुरवठा बंद करा: पाइप गॅससाठी मीटर किंवा रायझरवरील झडप; सिलिंडरसाठी रेग्युलेटरचे बटण. फक्त
सुरक्षितपणे पोहोचता येत असेल तरच.
5. पॅसेज व जवळच्या सदनिकांतील लोकांना बाहेर काढा; उद्वाहन वापरू नका. 6. बाहेरून गॅस कंपनीच्या आपत्कालीन क्रमांकावर (पाइप गॅससाठी) किंवा सिलिंडर वितरकाला फोन करा,
आणि वास तीव्र असल्यास किंवा आग असल्यास 101/112 वर.
7. गॅस कंपनीने तपासणी करेपर्यंत पुरवठा पुन्हा सुरू करू नका. घटनेची घटना नोंदवहीत नोंद करून सचिवाला कळवा. आपत्कालीन संपर्क पत्रकावर गॅसचा आपत्कालीन क्रमांक असावा (safety_fire_lift-205).
कायदेशीर आधार: BL 159(b)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
कर्मचाऱ्यांनी उद्वाहन नोंदवहीत काय नोंदवावे आणि दररोज काय तपासावे?
उद्वाहन अधिनियमानुसार मालकाने प्रत्येक उद्वाहनासाठी त्याचे कामकाज, बिघाड (वीज जाणे वगळता) आणि अपघातांची नोंद असलेली नोंदवही ठेवली पाहिजे. कर्मचाऱ्यांनी प्रत्येक बिघाड, प्रत्येक वेळी अडकणे, ठेकेदाराची प्रत्येक सेवा भेट आणि कोणताही असामान्य आवाज किंवा धक्का नोंदवावा. उद्वाहनाचा पाळणा व मजल्यांची दररोज पाहणी करणे ही चांगली पद्धत आहे.
महाराष्ट्र उद्वाहन, सरकते जिने व सरकते पथ अधिनियम 2017 चे कलम 24 नोंदवही आवश्यक करते; विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) ती केव्हाही तपासू शकतात. कलम 18 नुसार मान्यताप्राप्त ठेकेदाराशी देखभाल करार आणि कलम 17(1) नुसार वर्षातून किमान एक तपासणी आवश्यक आहे. 2014 च्या उपविधींनुसार उद्वाहन तपासणी नोंद ठेवावी लागते (उपविधी क्र. 140(14)). दैनंदिन तपासणी (चांगली पद्धत, वैधानिक यादी नव्हे): - पाळण्यातील दिवा व पंखा चालतो; धोक्याची घंटा व इंटरकॉम फाटकापर्यंत पोहोचतात; - दारे बंद होतात आणि अडथळा आल्यास पुन्हा उघडतात; पाळणा प्रत्येक मजल्याच्या पातळीवर थांबतो; - पावसानंतर खड्ड्यात पाणी नाही; यंत्र खोलीचे दार कुलूपबंद आहे; - परवाना व AMC चा आपत्कालीन क्रमांक लावलेला आहे. कोणतीही तपासणी अयशस्वी झाल्यास (ठेकेदाराच्या मार्गदर्शनाने) उद्वाहन बंद करा, प्रत्येक मजल्यावर "बंद आहे" फलक लावा, ठेकेदाराला बोलवा आणि नोंद लिहा. इजा झालेल्या अपघातानंतर निरीक्षकांनी परवानगी देईपर्यंत उद्वाहन वापरू नये किंवा त्याला हात लावू नये (कलम 15; safety_fire_lift-007 पहा).
कायदेशीर आधार: Maharashtra Lifts, Escalators and Moving Walks Act 2017 ss.15, 17(1), 18, 24; BL 140(14)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
अग्निसुरक्षेचा "फॉर्म B" म्हणजे काय आणि संस्थेने तो केव्हा सादर करायचा?
फॉर्म B हे इमारतीतील आग प्रतिबंधक आणि जीवसंरक्षक यंत्रणा सुस्थितीत व कार्यक्षम अवस्थेत ठेवल्या आहेत याचे प्रमाणपत्र आहे. ते परवानाधारक अभिकरणाने (Licensed Agency) द्यावे लागते. मालक किंवा भोगवटादार ते वर्षातून दोनदा, जानेवारी आणि जुलैमध्ये, मुख्य अग्निशमन अधिकाऱ्याकडे सादर करतो.
Fire Act च्या कलम 3(1) नुसार मालक किंवा भोगवटादाराने इमारतीच्या अग्निसुरक्षा मंजुरीनुसार आणि अनुसूची I नुसार आवश्यक अग्निसुरक्षा यंत्रणा पुरवाव्यात आणि त्या "सर्व वेळी सुस्थितीत व कार्यक्षम अवस्थेत" ठेवाव्यात. कलम 3(3) नुसार दोन प्रमाणपत्रे आवश्यक आहेत, दोन्ही परवानाधारक अभिकरणाकडून: बसवलेल्या उपाययोजनांसाठी अनुपालन प्रमाणपत्र, आणि "वर्षातून दोनदा जानेवारी व जुलै महिन्यांत" सादर करायचे देखभाल प्रमाणपत्र. प्रत्यक्षात संस्था (किंवा अभिहस्तांतरणापूर्वी प्रवर्तक) परवानाधारक अभिकरण नेमते. ते अभिकरण अग्निशामक उपकरणे, हायड्रंट, पंप, स्प्रिंकलर आणि अलार्म यांची चाचणी करते, दोष दुरुस्त करते आणि प्रमाणपत्र देते. संस्था ते सादर करते (मुंबईसाठी MCGM च्या अग्निशमन पोर्टलवर). नियतकालिक फायर ऑडिट आणि त्याची नोंद ठेवणे हे उपविधींनुसार संस्थेचे कर्तव्य आहे (2014 उपविधी BL 75(c); dBL 75(b)). SocietyAxis 15 मी. व त्याहून उंच इमारतींसाठी जानेवारी आणि जुलैची नोंद दैनंदिनीत करते.
कायदेशीर आधार: Fire Act 2006 s.3(1), 3(3); BL 75(c); dBL 75(b)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
संस्थेने आपली अग्निसुरक्षा यंत्रणा सुस्थितीत ठेवली नाही किंवा फॉर्म B सादर केला नाही तर काय होते?
अग्निसुरक्षा यंत्रणा न पुरवणे व सुस्थितीत न ठेवणे हा Fire Act अंतर्गत गुन्हा आहे. त्यासाठी सहा महिने ते तीन वर्षे सश्रम कारावास आणि ₹20,000 ते ₹50,000 दंड, तसेच गुन्हा चालू राहील तोपर्यंत दररोज ₹3,000 पर्यंत दंड अशी शिक्षा आहे. अग्निशमन प्राधिकरण अनुपालनासाठी नोटीसही बजावू शकते आणि गंभीर प्रकरणात इमारत सील करू शकते.
कलम 36(1)(a)(i) नुसार उपकरणे न पुरवणे व सुस्थितीत न ठेवणे हा गुन्हा आहे. इतर गुन्ह्यांमध्ये उपकरणांमध्ये छेडछाड करणे (s.3(4)), तपासणीत अडथळा आणणे (s.5(3)) आणि नोटिसीकडे दुर्लक्ष करणे (s.6) यांचा समावेश आहे. कलम 36 शिक्षा ठरवते. मुख्य अग्निशमन अधिकारी तीन तासांची पूर्वसूचना देऊन सूर्योदय ते सूर्यास्त या काळात, किंवा सुरक्षेसाठी आवश्यक असल्यास कोणत्याही वेळी, तपासणी करू शकतो (s.5). अधिकारी आवश्यक उपाययोजनांची यादी असलेली नोटीस बजावू शकतो (s.6) आणि तिचे पालन न झाल्यास जागा सील करू शकतो (s.8). संस्थेत मालक किंवा भोगवटादाराच्या वतीने कार्य करणारे लोक म्हणजे पदाधिकारी. अग्निसुरक्षा सुनिश्चित करण्याचे व्यवस्थापन समितीचे कर्तव्य प्रारूप उपविधींमध्येही आहे (dBL 132(g), 164(b)). फॉर्म B आणि दुरुस्तीसाठी दरवर्षी अंदाजपत्रकात तरतूद करा. त्रुटी आणि त्यांची दुरुस्ती फायर ऑडिट नोंदवहीत नोंदवा.
कायदेशीर आधार: Fire Act 2006 ss.3(4), 5, 6, 8, 36; dBL 132(g), 164(b)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
आमच्या संस्थेला दर दोन वर्षांनी होणारे "फायर अँड लाइफ सेफ्टी ऑडिट" देखील आवश्यक आहे का?
इमारत Fire Act च्या कलम 45 मध्ये नमूद असेल तरच. निवासी इमारतींसाठी याचा अर्थ 70 मीटरपेक्षा उंच इमारती. त्यांना जानेवारी/जुलैच्या फॉर्म B व्यतिरिक्त, दर दोन वर्षांनी परवानाधारक लेखापरीक्षकाकडून फायर अँड लाइफ सेफ्टी ऑडिट करून घ्यावे लागते.
कलम 45A हे Mah. 24 of 2023 द्वारे समाविष्ट करण्यात आले. त्यानुसार s.45(1) मधील भोगवटा प्रकारांसाठी फायर अँड लाइफ सेफ्टी ऑडिट आवश्यक आहे: 2023 च्या सुधारणेपासून एका वर्षाच्या आत आणि त्यानंतर दर दोन वर्षांनी. लेखापरीक्षकाचे प्रमाणपत्र संचालक किंवा मुख्य अग्निशमन अधिकाऱ्याकडे जाते. कलम 45(1)(b)(1) मध्ये "70 मीटरपेक्षा अधिक उंचीची निवासी इमारत" नमूद आहे. s.45 मध्ये समाविष्ट इमारतींनी अग्निशमन अधिकारी किंवा अग्निशमन पर्यवेक्षक नेमणेही आवश्यक आहे. s.3(3A) नुसार त्यांना परवानाधारक अभिकरणाने प्रमाणित केलेली, अग्निसुरक्षा यंत्रणांची स्वयंचलित सतत देखरेख व्यवस्था लागते. बहुतेक गृहनिर्माण संस्था 70 मी. पेक्षा कमी उंचीच्या आहेत, त्यामुळे त्यांच्यासाठी फॉर्म B हे नियमितपणे पार पाडायचे कर्तव्य आहे.
कायदेशीर आधार: Fire Act 2006 ss.3(3A), 45, 45A (inserted by Mah. 24 of 2023)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
सभासद जिने, लॉबी किंवा आश्रय क्षेत्रांमध्ये चपलांचे रॅक, सायकली किंवा सामान ठेवू शकतात का?
नाही. जिने, मजल्यांवरील मोकळ्या जागा (लँडिंग), पॅसेज, उद्वाहन लॉबी आणि आश्रय क्षेत्रे या सामाईक जागा आणि सुटकेचे मार्ग आहेत, आणि त्या मोकळ्या ठेवल्या पाहिजेत. संस्था वस्तू हटवण्याचे निर्देश देऊ शकते आणि अतिक्रमणासाठी दंड करू शकते. आगीचा धोका निर्माण करणाऱ्या वस्तू हटवण्याचा आदेश अग्निशमन अधिकारी देऊ शकतात.
2014 उपविधी BL 168(a) सभासदांना जिने, लँडिंग, पॅसेज आणि उद्वाहने यांसारख्या सामाईक जागा स्वतःच्या वापरासाठी व्यापण्यास मनाई करतो. अतिक्रमण करणाऱ्याने अतिक्रमणाच्या प्रत्येक महिन्यासाठी मासिक देखभाल शुल्काच्या पाचपट रक्कम भरावी लागते. प्रारूप उपविधी "पॅसेज, जिने, आगीचे निर्गम मार्ग, आश्रय क्षेत्रे किंवा आपत्कालीन प्रवेश मार्ग" अडवण्यास मनाई करतात आणि सुनावणीसह श्रेणीबद्ध दंड ठरवतात (dBL 174, 175-179). राज्याने s.4(1) अंतर्गत अधिसूचना काढली असेल तेथे, Fire Act नुसार अग्निशमन प्राधिकरण आगीचा धोका निर्माण करू शकणाऱ्या वस्तू हटवण्याचे निर्देश देऊ शकते, आणि मालकाने पालन न केल्यास त्या जप्त करू शकते (s.4(2)). BL 47 व्यवस्थापन समितीच्या लेखी परवानगीशिवाय सदनिकेत ज्वलनशील किंवा धोकादायक वस्तू साठवण्यास प्रतिबंध करतो. तारखेसह लेखी नोटीस द्या, छायाचित्रांसह तिची नोंद ठेवा, आणि त्यानंतर दंडाची कार्यपद्धती अनुसरा.
कायदेशीर आधार: BL 47, 168(a); dBL 174, 175-179; Fire Act 2006 s.4(2)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
उद्वाहन परवाना किती काळ वैध असतो आणि त्याचे नूतनीकरण केव्हा करायचे?
उद्वाहन चालवण्याचा परवाना मंजुरीपासून 20 वर्षे वैध असतो. तो संपण्यापूर्वी मालक नूतनीकरणासाठी अर्ज करतो, आणि नूतनीकरण एका वेळी जास्तीत जास्त पाच वर्षांसाठी मंजूर होते. उद्वाहन सुरक्षित आहे आणि त्याची योग्य देखभाल केली गेली आहे याबाबत विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांचे समाधान झाल्यावरच नूतनीकरण होते.
Lifts Act 2017 च्या s.7 नुसार नवीन उद्वाहनासाठी मुख्य विद्युत निरीक्षकाकडून परवाना आवश्यक आहे; त्यासाठी उद्वाहन बसवल्यापासून एका महिन्याच्या आत, मान्यताप्राप्त ठेकेदाराच्या योग्यता प्रमाणपत्रासह अर्ज करावा लागतो. कलम 8 वैधता 20 वर्षे ठरवते. नूतनीकरण "एका वेळी पाच वर्षांपेक्षा अधिक नाही" इतक्या कालावधीसाठी आणि "उद्वाहनाच्या योग्य देखभालीच्या अधीन" असते. निरीक्षक मोठ्या आधुनिकीकरणासह अटी घालू शकतो (s.8(5)). परवान्याखेरीज आणि त्याच्याशी सुसंगत असल्याखेरीज कोणतेही उद्वाहन चालवता येत नाही (s.11). भर किंवा फेरबदलासाठी निरीक्षकाची पूर्वलेखी परवानगी आवश्यक आहे (s.10). परवाना संरचनात्मक व फायर ऑडिट नोंदवही आणि उद्वाहन तपासणी अभिलेखासोबत ठेवा (2014 उपविधी BL 75(d) आणि नोंदवह्यांची यादी; dBL 75(c)). SocietyAxis मुदत संपण्यापूर्वी 60 दिवस आठवण करून देते (धोरण).
कायदेशीर आधार: Lifts Act 2017 ss.7, 8, 10, 11; BL 75(d); dBL 75(c)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
उद्वाहनाची वार्षिक तपासणी आणि देखभाल करार बंधनकारक आहे का?
होय. प्रत्येक उद्वाहनाची विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांच्याकडून वर्षातून किमान एकदा तपासणी झाली पाहिजे. मालकाने स्वच्छता, तेल घालणे, समायोजन आणि दुरुस्ती यांचा समावेश असलेला देखभाल करार मान्यताप्राप्त (परवानाधारक) उद्वाहन ठेकेदाराशी केलेला असला पाहिजे.
Lifts Act च्या कलम 17(1) नुसार तपासणी "वर्षातून किमान एकदा", किंवा शासनाने अधिसूचित केल्यास त्याहून अधिक वेळा, आवश्यक आहे, आणि तपासणी शुल्क शासन ठरवते. कलम 18 मान्यताप्राप्त ठेकेदाराशी करार बंधनकारक करते, आणि s.7(5) नुसार उद्वाहनाची देखभाल परवानाधारक ठेकेदाराकडूनच झाली पाहिजे. मालकाने निरीक्षकाला सर्व सुविधा द्याव्यात आणि मागणी केल्यास ठेकेदाराला उपस्थित ठेवावे (s.14). उद्वाहन असुरक्षित आढळल्यास निरीक्षक दुरुस्तीचे आदेश देऊन त्याचा वापर थांबवू शकतो (s.21), आणि आदेशाकडे दुर्लक्ष झाल्यास ते सील करू शकतो (s.22). प्रारूप उपविधी सक्षम प्राधिकाऱ्याकडून वार्षिक तपासणी आणि अनुपालन अहवाल अपेक्षित धरतात (dBL 75(c)). वार्षिक देखभाल करार सर्वसमावेशक असावा का, ही व्यवस्थापन समितीची व्यावसायिक निवड आहे (staff_vendors-011). ठेकेदार देखभाल करत असलेले सुरक्षा वैशिष्ट्य निकामी झाल्यामुळे अपघात झाल्यास ठेकेदारावरही खटला चालवता येतो (s.25).
कायदेशीर आधार: Lifts Act 2017 ss.7(5), 14, 17(1), 18, 21, 22, 25; dBL 75(c)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
उद्वाहन अपघात झाल्यावर किंवा कोणी अडकून जखमी झाल्यावर संस्थेने काय करायचे?
प्रथम उद्वाहन ठेकेदार किंवा अग्निशमन दलामार्फत (101/112) सुरक्षितपणे सुटका करा. कोणी जखमी झाले किंवा मृत्यू झाला, किंवा तसे होण्याची शक्यता होती, तर अपघाताची माहिती विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांना द्या आणि नंतर सविस्तर अहवाल पाठवा. निरीक्षक लेखी परवानगी देईपर्यंत उद्वाहनाला हात लावू नका किंवा ते पुन्हा सुरू करू नका.
कलम 15(1) नुसार ज्या अपघातामुळे इजा किंवा मृत्यू झाला किंवा होण्याची शक्यता होती, त्याची सूचना मालक, भोगवटादार किंवा प्राधिकृत प्रतिनिधीने दिली पाहिजे. त्यानंतर विहित नमुन्यात आणि विहित मुदतीत सविस्तर अहवाल द्यावा लागतो. यंत्रणेमध्ये "कोणताही हस्तक्षेप करता कामा नये" आणि "विद्युत निरीक्षक (उद्वाहने) यांच्या लेखी परवानगीशिवाय" उद्वाहन पुन्हा सुरू करता येत नाही. जो मालक इमारतीत राहत नाही त्याने स्थानिक प्राधिकृत प्रतिनिधी नेमून त्याचे नाव निरीक्षकाला कळवले पाहिजे (s.15(2)-(3)). संस्थेने ती व्यक्ती कोण (सहसा सचिव किंवा व्यवस्थापक) हे व्यवस्थापन समितीच्या ठरावाद्वारे नोंदवावे. घटनेची नोंद उद्वाहन लॉग बुकमध्ये करा (s.24). विमा कंपनीला कळवा, कारण प्रवाशांसाठी त्रयस्थ पक्ष विमा बंधनकारक आहे (s.23). वार्षिक देखभाल करार असलेल्या ठेकेदाराला कळवा, कारण दायित्वात त्याचाही वाटा असू शकतो (s.25). कोणालाही इजा न झालेला बिघाड लॉगमध्ये नोंदवला जातो, पण अपघात म्हणून कळवला जात नाही.
कायदेशीर आधार: Lifts Act 2017 ss.15, 23, 24, 25
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
तळमजल्यावरील सभासदांनी उद्वाहन शुल्क भरावे लागते का, आणि जुने उद्वाहन बदलण्याचा खर्च कोण करतो?
होय. उद्वाहन असलेल्या इमारतीतील सर्व सदनिका, त्या उद्वाहन वापरत असोत वा नसोत, उद्वाहनाचा चालवण्याचा आणि दुरुस्तीचा खर्च समान वाटून घेतात. उद्वाहन बदलणे ही मोठी दुरुस्ती आहे. तिचा खर्च मोठ्या दुरुस्ती निधीतून किंवा घसारा निधीतून (सिंकिंग फंड), किंवा सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेल्या विशेष आकारणीतून केला जातो.
2014 चे उपविधी उद्वाहनाची दुरुस्ती, देखभाल आणि चालवण्याचा खर्च "ज्या इमारतीत उद्वाहन आहे त्या इमारतीतील सर्व सभासदांमध्ये, ते उद्वाहन वापरत असोत वा नसोत, समान" वाटतात (BL 66(a)(iv)). प्रारूपातही त्या इमारतीतील सदनिकांमध्ये समान वाटणी कायम आहे (dBL 63(iv)). Lifts Act नुसार मालक 20 वर्षांनंतर किंवा निरीक्षकाने निर्देश दिल्यावर उद्वाहन बदलू शकतो (s.27). बदलण्याचा खर्च सहसा व्यवस्थापन समितीच्या एकरकमी खर्च मर्यादेपेक्षा जास्त असतो (Rule 106C-13(5)(b)), त्यामुळे त्यासाठी सर्वसाधारण सभेची मंजुरी लागते. मोठ्या दुरुस्ती निधीतील अंशदान चटई क्षेत्रानुसार असते (Rule 106C-12(4) item 9).
कायदेशीर आधार: BL 66(a)(iv); dBL 63(iv); Lifts Act 2017 s.27; Rule 106C-13(5)(b); 106C-12(4) item 9
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
छतावरील आणि भूमिगत पाण्याच्या टाक्या किती वेळा स्वच्छ कराव्यात, आणि खर्च कोण करतो?
त्या वर्षातून किमान दोनदा स्वच्छ करा: महानगरपालिकेचा (BMC) सल्ला नोंदणीकृत ठेकेदाराकडून वर्षातून दोनदा स्वच्छता करण्याचा आहे, त्यापैकी एक पावसाळ्यापूर्वी. टाक्या सामाईक मालमत्ता असल्याने हा खर्च संस्थेचा आहे.
पाणी साठवण्याच्या टाक्या, पंप आणि बाह्य जलवाहिन्या यांची दुरुस्ती संस्था स्वखर्चाने करते (2014 उपविधी BL 158(a)(iii)-(v); dBL 45(h)). आमच्या स्रोतांमधील कोणताही कायदा स्वच्छतेचा कालावधी ठरवत नाही. सहा-मासिक चक्र हा महानगरपालिकेचा सल्ला आहे, आणि SocietyAxis च्या पाणी-टाकी-स्वच्छता कामासाठी तेच पूर्वनिर्धारित आहे. ठेकेदाराने टाक्या रिकाम्या करून घासून, निर्जंतुक करून पुन्हा भराव्यात, आणि आधीची व नंतरची छायाचित्रे द्यावीत. प्रत्येक स्वच्छतेची नोंद तपासणी नोंदवहीत करा. दूषित पाण्याची कोणतीही तक्रार आल्यानंतर पिण्याच्या पाण्याच्या गुणवत्तेची चाचणी करा. प्रारूप उपविधींनुसार पाणी गुणवत्ता अहवाल 5 वर्षे जतन केले जातात (dBL 138(e)(vi)), आणि पाण्याची गुणवत्ता व स्वच्छता यांची काळजी व्यवस्थापन समितीने घेतली पाहिजे (dBL 132(g)). टाक्यांची झाकणे कुलूपबंद ठेवा आणि गच्चीवरील प्रवेश नियंत्रित ठेवा.
कायदेशीर आधार: BL 158(a)(iii)-(v); dBL 45(h), 132(g), 138(e)(vi)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
संस्थेला आपत्कालीन आराखडा आणि विमा आवश्यक आहे का?
होय. आदर्श उपविधींनुसार व्यवस्थापन समितीने आपत्कालीन आराखडा तयार करून तो प्रदर्शित केला पाहिजे. या आराखड्यात धोके, आपत्कालीन यंत्रणा व संपर्क क्रमांक, आणि इमारत रिकामी करण्याची व्यवस्था यांचा समावेश असतो. उपविधींनुसार संस्थेने इमारतीचा आग, नैसर्गिक आपत्ती आणि त्रयस्थ पक्ष दायित्व यांसाठी विमा उतरवणेही आवश्यक आहे. उद्वाहनांसाठी याशिवाय प्रवाशांचा त्रयस्थ पक्ष विमा लागतो.
2014 उपविधी BL 159(a) नैसर्गिक आपत्ती, आग, पूर, भूकंप आणि त्रयस्थ पक्ष दायित्व यांसाठी विमा आवश्यक करतो. BL 159(b) आपत्कालीन नियोजन योजना आवश्यक करतो: धोक्यांचे विश्लेषण, प्रतिसाद देणाऱ्या यंत्रणा आणि दूरध्वनी क्रमांक. तिच्यावर सर्वसाधारण सभेत चर्चा झाली पाहिजे आणि ती सूचना फलकावर प्रदर्शित केली पाहिजे. प्रारूप उपविधी याचा विस्तार करतात (dBL 162): बाहेर पडण्याचे मार्ग, एकत्र येण्याची ठिकाणे, व्यवस्थापन समिती, कर्मचारी आणि रहिवासी यांची कर्तव्ये, आणि अग्निसुरक्षा यंत्रणा; याचा दरवर्षी आढावा घेऊन तो सर्वसाधारण सभेपुढे ठेवायचा. आपत्कालीन संपर्क कार्यालय आणि सुरक्षा कर्मचाऱ्यांकडे ठेवायचे आहेत (dBL 163), आणि विम्याचे वेळेवर नूतनीकरण करायचे आहे (dBL 75(d), 132(h)). विमा हप्ता चटई क्षेत्रानुसार वाटला जातो (Rule 106C-12(4) item 10). ज्या सभासदांमुळे हप्ता वाढतो, उदाहरणार्थ व्यावसायिक वापरामुळे, ते जादा रक्कम भरतात. Lifts Act नुसार उद्वाहन प्रवाशांसाठी त्रयस्थ पक्ष विमा आवश्यक आहे (s.23). dBL 162(d) नुसार सराव कवायती (मॉक ड्रिल) ऐच्छिक आहेत, पण त्या करणे सल्ल्याचे आहे.
कायदेशीर आधार: BL 159(a)-(b); dBL 75(d), 132(h), 162, 163; Rule 106C-12(4) item 10; Lifts Act 2017 s.23
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
संस्थेने त्याच्या सदनिकेची अग्निसुरक्षा किंवा संरचनात्मक तपासणी करण्यास सभासद नकार देऊ शकतो का?
नाही, योग्य कारणाशिवाय नाही. सभासदांनी संस्थेच्या प्राधिकृत व्यक्तींना नोटिसीनंतर, किंवा आणीबाणीत तात्काळ, तपासणी करू दिली पाहिजे. अग्निशमन अधिकाऱ्याच्या तपासणीस नकार देणे हा Fire Act अंतर्गत गुन्हा आहे.
2014 उपविधी BL 46(a) नुसार दुरुस्तीसाठी सदनिकेची पाहणी करण्याकरिता, पूर्वसूचना देऊन, सचिव आणि व्यवस्थापन समितीच्या सदस्याला सभासदाने प्रवेश दिला पाहिजे. वाजवी कारणाशिवाय प्रवेश नाकारल्यास सचिव प्रवेश करून काम करू शकतो (BL 46(b)-(c)). BL 155(b) तपासण्यांमध्ये सहकार्य आवश्यक करतो. प्रारूप उपविधींनुसार, आणीबाणी वगळता, वाजवी नोटिसीनंतर प्रवेश द्यावा लागतो (dBL 35(i), 47(b), 147(c)). सभासदांनी संरचनात्मक लेखापरीक्षण, अग्निसुरक्षा आणि वैधानिक तपासण्यांमध्ये सहकार्य केले पाहिजे (dBL 35(k)). अग्निसुरक्षा तपासणीसाठी Fire Act चे s.5 मुख्य अग्निशमन अधिकारी किंवा नामनिर्देशित अधिकाऱ्याला तीन तासांच्या पूर्वसूचनेनंतर प्रवेश करण्याची मुभा देते, आणि अडथळा आणणे हा गुन्हा आहे (s.36(1)(c)). अधिनियमानुसार भोगवटादारांच्या सामाजिक आणि धार्मिक भावनांचा योग्य आदर राखणेही आवश्यक आहे (s.5(4)).
कायदेशीर आधार: BL 46, 155(b); dBL 35(i),(k), 47(b), 147(c); Fire Act 2006 ss.5, 36(1)(c)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23