ही माहिती कायदा व आदर्श उपविधींबाबत सर्वसाधारण स्वरूपाची आहे; ती कायदेशीर किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. आपल्या संस्थेचे नोंदणीकृत उपविधी व सर्वसाधारण सभेचे ठराव वेगळे असू शकतात आणि कायदा बदलतो. वाद किंवा कायदेशीर/आर्थिक परिणाम असलेल्या निर्णयासाठी निबंधक कार्यालय, वकील किंवा सनदी लेखापाल यांचा सल्ला घ्या.
एखादा सभासद समारंभासाठी सभागृह, गच्ची किंवा बगीचा आरक्षित करू शकतो का, आणि संस्था किती शुल्क आकारू शकते?
होय. लेखी अर्जावर व्यवस्थापन समिती गच्ची, मोकळी जागा, सभागृह किंवा क्लबहाऊसच्या तात्पुरत्या वापरास परवानगी देऊ शकते. शुल्क आणि अटी सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेल्या धोरणानुसार असतात: वापर शुल्क, परत मिळणारी अनामत, वेळा, स्वच्छता आणि नुकसान. सामाईक जागा कायमस्वरूपी भाड्याने देता येत नाहीत किंवा कोणालाही रजा व परवाना तत्त्वावर देता येत नाहीत.
2014 उपविधी BL 168 गच्ची, मोकळे मैदान, क्लबहाऊस किंवा सामाईक सभागृह यांसारख्या सामाईक जागा कोणत्याही व्यक्तीला, सभासद असो वा नसो, रजा व परवाना तत्त्वावर देण्यास मनाई करतो. तरीही BL 169 नुसार व्यवस्थापन समिती लेखी अर्जावर आणि सर्वसाधारण सभेने ठरवलेल्या शुल्कावर समारंभासाठी तात्पुरत्या वापराची परवानगी देऊ शकते. प्रारूप dBL 181 अटी घालतो. वापरामुळे बाहेर पडण्याचे मार्ग, अग्निसुरक्षा उपकरणे किंवा आश्रय क्षेत्रे अडता कामा नयेत, किंवा उपद्रव वा अति गोंगाट होता कामा नये. कोणतेही कायमस्वरूपी बांधकाम उभारता येत नाही. जागा पूर्ववत करावी लागते आणि कोणत्याही नुकसानीची भरपाई करावी लागते. वापर शुल्क आणि परत मिळणारी अनामत सर्वसाधारण सभा ठरवते. सुविधांच्या वेळा ठरवून प्रदर्शित करता येतात, आणि दुरुस्तीसाठी सुविधा बंद ठेवता येतात (dBL 172). आरक्षण नोंदवही ठेवा, म्हणजे आरक्षणे "प्रथम येणाऱ्यास प्रथम" तत्त्वावर आणि सुसंगतपणे दिली गेली हे कार्यालय दाखवू शकेल.
कायदेशीर आधार: BL 168, 169; dBL 171, 172, 181
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
कीटक नियंत्रणाची व्यवस्था कोण करतो आणि खर्च कोण उचलतो — संस्था की प्रत्येक सदनिका?
सामाईक जागांचे (जिने, डक्ट, गटारे, कचऱ्याची जागा, तळघर, बगीचा) कीटक नियंत्रण हा स्वच्छता व सेवा शुल्कांतर्गत संस्थेचा खर्च आहे. सर्वसाधारण सभेने सामाईक कार्यक्रम आणि त्याच्या खर्चाची वाटणी ठरवली नसेल, तर सदनिकेच्या आतील उपचार हा सभासदाचा स्वतःचा खर्च आहे.
हे उपविधींच्या चौकटीतील संस्थेचे धोरण आहे. सामाईक जागा आणि सामाईक सेवा यांची देखभाल संस्था करते (2014 उपविधी BL 158(a); dBL 45). सदनिकेच्या आतील दुरुस्ती आणि देखभाल सभासदाची असते (2014 उपविधी BL 44, 158(b); dBL 46). कचरा व्यवस्थापन, स्वच्छता आणि आरोग्य ही सामायिक कर्तव्ये आहेत, आणि त्यावर व्यवस्थापन समिती नियम करू शकते (dBL 168, 173(b)(ix)). कीटक एका सदनिकेतून दुसऱ्या सदनिकेत जात असल्याने अनेक संस्था संपूर्ण इमारतीचा उपचार करतात. तसे असल्यास सर्वसाधारण सभेने कार्यक्रम आणि त्याचा खर्च सेवा शुल्कात समाविष्ट करायचा का, याला मंजुरी द्यावी. नोंदणीकृत कीटक नियंत्रण संस्था नेमा आणि वापरलेल्या रसायनांची नोंद ठेवा — Insecticides Rules 1971 नुसार घरात किंवा इतर जागेत व्यावसायिक हेतूने कीटकनाशक वापरणे हे व्यावसायिक कीटक नियंत्रण काम आहे, आणि अ‍ॅल्युमिनियम फॉस्फाइड किंवा मिथाइल ब्रोमाइडसारखी धुरीजन्य रसायने वापरणाऱ्या संस्थेला परवाना लागतो (नियम 2(b), 10(3-A)) — आणि लहान मुले, पाळीव प्राणी किंवा आरोग्य समस्या असलेल्या रहिवाशांना पूर्वसूचना द्या. करार आणि सेवा अहवाल इतर वार्षिक देखभाल करारांच्या अभिलेखांसोबत ठेवा (dBL 138(e)(iv) नुसार 5 वर्षे).
कायदेशीर आधार: BL 44, 158(a)-(b); dBL 45, 46, 168, 173(b)(ix); Insecticides Rules 1971 r.2(b), r.10(3-A)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
एखादा सभासद सामाईक पॅसेजमध्ये सतत वस्तू ठेवतो किंवा दुसऱ्याच्या जागेत वाहन लावतो. टप्प्याटप्प्याने कार्यपद्धती काय आहे?
प्रथम सचिवाकडून लेखी विनंती. उल्लंघन सुरूच राहिल्यास व्यवस्थापन समितीकडून कारणे दाखवा नोटीस. त्यानंतर सुनावणी आणि सर्वसाधारण सभेने ठरवलेल्या मर्यादेत दंड. सामाईक जागांवरील अतिक्रमणासाठी 2014 चे उपविधी प्रत्येक महिन्यासाठी मासिक देखभाल शुल्काच्या पाचपट शुल्क आकारण्याची मुभा देतात. प्रत्येक टप्प्यावर छायाचित्रे आणि तारखा जतन करा.
2014 उपविधी BL 164(a): सचिव उल्लंघन निदर्शनास आणतो. ते सुरूच राहिल्यास व्यवस्थापन समिती कारणे दाखवा नोटीस बजावते. सर्वसाधारण सभा सभासदाचे म्हणणे ऐकते आणि दंड आकारू शकते, ज्याची कमाल मर्यादा सर्व उल्लंघनांसाठी मिळून प्रति सभासद प्रति आर्थिक वर्ष ₹5,000 आहे. BL 164(b) नुसार दंड वाजवी आणि सर्वांसाठी समान असले पाहिजेत. BL 168(a) अतिक्रमणासाठी स्वतंत्रपणे देखभाल शुल्काच्या पाचपट शुल्काची तरतूद करतो. प्रारूप उपविधी उल्लंघनांची श्रेणी ठरवतात: किरकोळ बाबींसाठी श्रेणी I, आणि अतिक्रमण किंवा अनधिकृत बांधकाम यांसारख्या गंभीर बाबींसाठी श्रेणी II. प्रत्येक श्रेणीसाठी नोटीस, सुनावणी आणि दंडाचे स्वतंत्र टप्पे आहेत, आणि पूर्वस्थिती सभासदाच्या खर्चाने केली जाते (dBL 175-180). प्रारूप म्हणते की उद्देश शिस्त आणि पूर्वस्थिती हा आहे, "दंडाद्वारे महसूल मिळवणे नव्हे". सुरक्षा रक्षक आणि कर्मचाऱ्यांनी स्वतः वस्तू हटवू नयेत, तर कळवावे आणि नोंद करावी; अपवाद फक्त तेव्हा, जेव्हा एखादी वस्तू आगीच्या निर्गम मार्गात अडथळा आणते आणि व्यवस्थापन समितीने ती तात्काळ हटवण्यास अधिकृत केले आहे (dBL 51(f)).
कायदेशीर आधार: BL 164, 168(a); dBL 51(f), 175-180
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
एका सभासदाच्या पाळीव कुत्र्याने लिफ्टमध्ये मुलाला चावा घेतला. जबाबदार कोण, आणि संस्थेने काय करावे?
प्रामुख्याने मालक जबाबदार आहे — वैद्यकीय खर्च व भरपाईसाठी, आणि प्राण्याच्या निष्काळजी हाताळणीसाठी शक्यतो फौजदारीदृष्ट्याही. जखमी कुटुंबाला उपचार मिळवण्यास मदत करणे, तथ्ये व CCTV नोंदवणे, आणि नंतर पाळीव प्राणी नियमांनुसार सभासदाविरुद्ध कारवाई करणे ही संस्थेची भूमिका आहे. संस्थेच्या स्वतःच्या निष्काळजीपणाचा हातभार असेल तरच ती जबाबदार ठरते.
प्रारूप उपविधी 167(c) नुसार पाळीव प्राण्यामुळे धोका किंवा दुखापत होणार नाही, सामाईक जागांमध्ये तो नीट नियंत्रणात राहील, आणि "पाळीव प्राण्यामुळे झालेली कोणतीही दुखापत, उपद्रव, स्वच्छता खर्च किंवा नुकसान मालक सोसेल" याची खात्री मालकाने करावी; कुटुंबीय व रहिवाशांसाठीही सभासद उत्तरदायी आहे (dBL 180(a)). आपल्या ताब्यातील प्राण्यापासून जीविताला किंवा गंभीर दुखापतीला संभाव्य धोका टाळण्यासाठी जाणूनबुजून किंवा निष्काळजीपणे योग्य काळजी न घेणे फौजदारी कायद्याने दंडनीय आहे (भारतीय न्याय संहिता कलम 291, पूर्वी IPC कलम 289); पीडित पोलीस तक्रार व दिवाणी दावा करू शकतो. संस्थेसाठी तातडीच्या पायऱ्या: प्रथमोपचार व रुग्णालय (कुत्रा चावल्यास रेबीजविरोधी उपचार आवश्यक); लिफ्टचे CCTV सुरक्षित ठेवा; साक्षीदारांचे म्हणणे लिहून घ्या; मालकाकडे कुत्र्याच्या लसीकरणाची नोंद मागा. मग: सभासदाला नोटीस, सुनावणी, आणि dBL 175-176 किंवा BL 164 नुसार दंड किंवा अटी (लिफ्टमध्ये आखूड पट्टा, पर्यायी लिफ्टचा वापर). पाळीव प्राण्यावर बंदी हा उपाय नाही; वारंवार धोका असल्यास तो पोलीस व महापालिकेचा विषय आहे.
कायदेशीर आधार: dBL 167(c), 175-176, 180(a); BL 47, 164; Bharatiya Nyaya Sanhita 2023 s.291
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
आमच्या आवारात राहणाऱ्या भटक्या कुत्र्याने एका रहिवाशाला चावा घेतला. संस्था जबाबदार आहे का, आणि आता ती कुत्रा हटवू शकते का?
भटके (सामुदायिक) कुत्रे प्राणी जन्म नियंत्रण नियमांनुसार महापालिकेची जबाबदारी आहेत; त्यांच्या चाव्यासाठी संस्था सहसा जबाबदार नसते. तिने पीडिताला उपचार मिळवून द्यावेत, चाव्याची माहिती महापालिकेच्या प्राणी-नियंत्रण हेल्पलाइनला द्यावी, आणि कुत्र्याची तपासणी करण्याची विनंती करावी. पिसाळलेला किंवा धोकादायक कुत्रा प्राधिकरण हाताळू शकते; संस्था स्वतः कुत्र्यांना हलवू, मारू किंवा विष देऊ शकत नाही.
प्राणी क्रूरता प्रतिबंधक अधिनियम 1960 व प्राणी जन्म नियंत्रण नियम 2023 नुसार स्थानिक प्राधिकरण भटक्या कुत्र्यांची नसबंदी व लसीकरण करून त्यांना त्याच भागात सोडते; त्यांना हाकलून लावण्यास परवानगी नाही (AWBI मार्गदर्शक तत्त्वे 2015, भाग II). सर्वोच्च न्यायालयाच्या 22 Aug 2025 च्या आदेशाने पकडलेल्या कुत्र्यांची नसबंदी व लसीकरण करून त्यांना जेथे सापडले तेथेच सोडावे, पिसाळलेले किंवा आक्रमक वर्तनाचे कुत्रे वगळता, असे निर्देश दिले आणि महापालिकांना हेल्पलाइन चालवणे आवश्यक केले (परिच्छेद (a)-(b), (e)). प्रारूप 2026 उपविधी संस्थेला भटक्या प्राण्यांचे लसीकरण, नसबंदी व मानवी व्यवस्थापनासाठी स्थानिक प्राधिकरणाशी समन्वय करू देतात (dBL 167(e)). भटक्या कुत्र्याच्या चाव्याच्या भरपाईचे दावे सहसा स्थानिक प्राधिकरणाविरुद्ध केले जातात; संस्थेच्या स्वतःच्या कृतींचा (उदा. सल्ल्याविरुद्ध खेळाच्या जागेजवळ तिने उभारलेली खाद्य-जागा) हातभार असेल तरच तिला धोका आहे. चाव्यांची नोंदवही ठेवा आणि ती प्रभाग कार्यालयाला द्या.
कायदेशीर आधार: PCA Act 1960 s.11; Animal Birth Control Rules 2023; AWBI guidelines 26 Feb 2015, Part II; dBL 167(e)
न्यायालयीन निर्णय: In Re: 'City Hounded by Strays, Kids Pay Price' (Supreme Court, 2025-08-22)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
आवारात भटक्या कुत्र्यांना किंवा मांजरींना खायला घालणाऱ्या रहिवाशांना संस्था दंड करू शकते का, किंवा खायला घालण्यावर पूर्ण बंदी घालू शकते का?
पूर्ण बंदी व खायला घालणाऱ्यांवर दंड टिकण्याची शक्यता कमी आहे: प्राणी-कल्याण नियम निवासी संघटनांनी खायला घालण्याची व्यवस्था करावी अशी अपेक्षा करतात, मनाई करावी अशी नव्हे. मुलांच्या खेळाच्या जागा, प्रवेशद्वारे व जिन्यांपासून दूर ठरवलेल्या खाद्य-जागा व वेळा निश्चित करणे, आणि खायला घालणाऱ्यांनी त्या जागा स्वच्छ ठेवाव्यात असे बंधन घालणे हे संस्था करू शकते.
प्राणी जन्म नियंत्रण नियम 2023 निवासी कल्याण व अपार्टमेंट संघटनांवर त्यांच्या आवारात सामुदायिक प्राण्यांना खायला घालण्याची व्यवस्था करण्याचे कर्तव्य टाकतात — मुलांच्या खेळाच्या जागा, प्रवेश व बाहेर पडण्याच्या जागा आणि जिन्यांपासून दूर, मुले आसपास नसतील अशा वेळी. AWBI मार्गदर्शक तत्त्वे (2015) खायला घालणाऱ्यांना त्रास न देण्याचा सल्ला देतात. मुंबई उच्च न्यायालयाने एका गृहसंकुलात ठरवलेल्या खाद्य-जागांवर देखरेख केली आहे (Paromita Puthran, RNA Royale Park CHSL सह, 2023). सर्वोच्च न्यायालयाचा 22 Aug 2025 चा आदेश भटक्या कुत्र्यांना "रस्त्यांवर" खायला घालण्यास मनाई करतो आणि प्रभागनिहाय खाद्य-जागांचे निर्देश देतो — हा सार्वजनिक रस्त्यांबाबतचा नियम आहे, खासगी आवारात खायला घालण्यावर बंदी घालण्याचा परवाना नव्हे. सर्वसाधारण सभेच्या खाद्य धोरणात जागा व वेळा, स्वच्छतेचे कर्तव्य, खायला घालणाऱ्यांपैकी एक संपर्क व्यक्ती आणि तक्रारींचा मार्ग असावा. खायला घालणाऱ्यांना दंड करणे किंवा त्यांचे पाणी वा लिफ्ट वापर बंद करणे याला उपविधींचा आधार नाही (dBL 132(r)); खाद्य-जागांवरील कचरा हा किरकोळ भंग म्हणून हाताळता येतो (dBL 175(a)(iv)).
कायदेशीर आधार: Animal Birth Control Rules 2023 (feeding of community animals); AWBI guidelines 26 Feb 2015; dBL 132(r), 167(e), 175(a)(iv)
न्यायालयीन निर्णय: Paromita Puthran v Municipal Corporation of Greater Mumbai (with RNA Royale Park CHSL v MCGM) (Bombay High Court, 2023-04-24); In Re: 'City Hounded by Strays, Kids Pay Price' (Supreme Court, 2025-08-22)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
संस्था पाळीव प्राणी मालकांना त्यांच्या प्राण्यांची नोंदणी करायला, हमीपत्र द्यायला किंवा दायित्व विमा घ्यायला लावू शकते का?
संस्थेकडे नोंदणी (प्राण्याचा प्रकार, लसीकरण प्रमाणपत्र, मालकाचा संपर्क) आणि पाळीव प्राणी नियमांची सही केलेली पोच वाजवी आहे. सक्तीचा विमा, सुरक्षा ठेव किंवा विशेष शुल्क यांना उपविधींचा आधार नाही आणि ते प्राणी कल्याण मंडळाच्या सल्ल्याविरुद्ध आहेत.
प्रारूप उपविधी 167(c)(iii) मालकांनी लसीकरण, नोंदणी व आरोग्य आवश्यकतांचे पालन करणे आवश्यक करतो — याचा अर्थ स्थानिक प्राधिकरणाला आवश्यक असेल तेथे महापालिकेकडील नोंदणी किंवा परवाना, आणि संस्था त्याचा पुरावा पाहू शकते. सुरक्षेसाठी संस्था साधी पाळीव प्राणी नोंद ठेवू शकते (प्राणी मोकाट किंवा जखमी असल्यास कोणाला फोन करायचा) आणि मालकांकडून नियमांची पोच घेऊ शकते: सामाईक जागांमध्ये पट्टा व नियंत्रण, घाण साफ करणे, नुकसानीचा खर्च (167(c)). AWBI मार्गदर्शक तत्त्वे (2015) सांगतात की कायद्याशिवाय संघटना पाळीव प्राणी मालकांवर विशेष आकार किंवा दंड लादू शकत नाहीत (भाग I(g)-(h)); अधिनियम, नियम किंवा उपविधींनी अधिकृत न केलेले आकार किंवा आवश्यकता समिती लादू शकत नाही (dBL 132(r)). दायित्व विमा हा मालकांना चांगला सल्ला आहे, संस्था लागू करू शकेल अशी अट नव्हे. पाळीव प्राणी नोंदी मर्यादित प्रवेशासह वैयक्तिक डेटा म्हणून ठेवा.
कायदेशीर आधार: dBL 132(r), 167(c); AWBI guidelines 26 Feb 2015, Part I(g)-(h)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
शेजाऱ्यांचा कुत्रा ते कामावर गेले की तासन्तास भुंकतो. मी व संस्था काय करू शकतो?
केवळ भुंकण्यामुळे मालकाला कुत्रा सोडायला लावता येत नाही. पण सततचा, दीर्घ आवाज हा उपद्रव आहे ज्यावर संस्था कारवाई करू शकते: आधी मालकाशी बोला, मग लेखी तक्रार, समितीचा इशारा, आणि चालूच राहिल्यास उपद्रव उपविधींनुसार नोटीस, सुनावणी व दंड. व्यावहारिक उपाय सुचवा — कुत्रा सांभाळणारा, प्रशिक्षण, दिवसभर एकटे न ठेवणे.
AWBI मार्गदर्शक तत्त्वे सांगतात की भुंकणे हे पाळीव प्राण्यांवर बंदीचे कारण म्हणून सांगता येत नाही (भाग I(c)), आणि प्रारूप उपविधी 167(b) आक्षेपांविरुद्ध पाळीव प्राणी ठेवण्याचे संरक्षण करतो. त्याच वेळी पाळीव प्राण्यामुळे उपद्रव होणार नाही याची खात्री मालकाने करावी (dBL 167(c)(i)), आणि उपद्रव हे उपविधी 47 (2014) खाली कारवाईचे कारण व प्रारूपात श्रेणी I चा भंग आहे (dBL 175(a)(iii), (ix)). प्रक्रिया: पदाधिकाऱ्याकडे लेखी तक्रार; पुढील समिती सभेत निर्णय व 15 दिवसांत उत्तर (BL 171-172; dBL 184-186); इशारा, मग नोटीस व खुलासा, मग सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेला दंड (dBL 176; BL 164 मर्यादा Rs 5,000 प्रति वर्ष). तारखा, वेळा व ध्वनिमुद्रणांसह नोंद ठेवा. अन्न-पाण्याशिवाय दीर्घकाळ एकटा ठेवलेला प्राणी हा PCA अधिनियमाच्या कलम 11 खाली क्रूरतेचा प्रश्न ठरू शकतो — त्याची माहिती भांडण न करता प्राणी-कल्याण संस्थेला द्या.
कायदेशीर आधार: BL 47, 164, 171-172; dBL 167(b)-(c), 175(a)(iii), (ix), 176, 184-186; AWBI guidelines 26 Feb 2015, Part I(c); PCA Act 1960 s.11
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
एक रहिवासी बाल्कनीतून कबुतरांना खायला घालतो आणि त्यांच्या विष्ठेमुळे इतर सदनिका व इमारत घाण होत आहे. संस्था हे थांबवू शकते का?
होय. शेजाऱ्यांच्या बाल्कनी, खिडक्या व सामाईक जागा घाण करणाऱ्या पद्धतीने कबुतरांना खायला घालणे हा उपद्रव व स्वच्छतेचा प्रश्न आहे, ज्यावर संस्था उपद्रव व स्वच्छता उपविधींद्वारे कारवाई करू शकते. सर्वसाधारण सभा किंवा समितीच्या मंजुरीने संस्था सामाईक भागांवर पक्षी-जाळी किंवा काटे बसवू शकते.
उपविधी 47 (2014) इतर सभासदांना उपद्रव, त्रास किंवा गैरसोय होईल असे काहीही करण्यास सभासदाला मनाई करतो, आणि समितीला तक्रारीवरून किंवा स्वतःहून कारवाई करू देतो. प्रारूप 2026 उपविधी सभासदांनी स्वच्छता राखावी, मोकळ्या जागा, गच्ची किंवा लगतच्या मालमत्तेवर कचरा टाकू नये, आणि अस्वच्छ परिस्थिती निर्माण करू नये असे सांगतात (dBL 168(b)-(d)); कचरा टाकणे व स्वच्छता न राखणे हे श्रेणी I चे भंग आहेत (dBL 175(a)(iv)). कबुतरांच्या विष्ठेचा श्वसनविकार आणि दर्शनी भाग व नाल्यांच्या नुकसानीशी व्यापक संबंध जोडला जातो. प्रक्रिया: लेखी विनंती, मग समितीचा इशारा, नोटीस व दंड (BL 164; dBL 176), तसेच स्वच्छतेचा प्रत्यक्ष खर्च वसूल करणे (dBL 176(e)). इमारतीच्या बाहेरील जाळ्या ही सामाईक मालमत्तेवरील कामे आहेत — ती एकसमान आणि समितीच्या मंजुरीने बसवा; सभासदाच्या स्वतःच्या बाल्कनीतील जाळीमुळे दर्शनी रूप बदलत असेल तर संस्थेची परवानगी लागते. पक्ष्यांना इजा करण्यास परवानगी नाही.
कायदेशीर आधार: BL 47, 164; dBL 168(b)-(d), 175(a)(iv), 176
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
संस्था लिफ्ट, लॉबी, जिने, क्लबहाऊस व बागेत धूम्रपानावर बंदी घालू शकते का?
होय. बंदिस्त सामाईक जागा व सुविधांमध्ये धूम्रपानबंदीचा सर्वसाधारण सभेचा नियम हा वाजवी वर्तन-नियम आहे, आणि लिफ्ट व जिन्यांमधील धूम्रपान आगीचा धोकाही आहे. केंद्रीय धूम्रपानविरोधी कायदा स्वतः खासगी संस्थेच्या सामाईक जागांना लागू होतो का हे अनिश्चित आहे, म्हणून संस्थेच्या स्वतःच्या नियमांवर भर द्या आणि ते उपद्रव प्रक्रियेद्वारे लागू करा.
समिती व सर्वसाधारण सभा सामाईक जागा व सुविधांचा वापर नियंत्रित करू शकतात (BL 166-167; dBL 171-173) आणि सुरक्षितता, आरोग्य किंवा स्वच्छता धोक्यात आणणाऱ्या कृत्यांना मनाई करू शकतात (dBL 164(c)). सिगारेट व इतर तंबाखू उत्पादने अधिनियम 2003 (कलम 4) "सार्वजनिक ठिकाणी" धूम्रपानास मनाई करतो, ज्याची व्याख्या जनतेला प्रवेश असलेले ठिकाण अशी व्यापक आहे; बंदिस्त संस्थेची लॉबी किंवा क्लबहाऊस असे ठिकाण आहे का हे न्यायालयांनी निश्चित केलेले नाही, म्हणून संस्थेने आपला नियम पोलिसांचा विषय म्हणून मांडू नये. सुचवलेला नियम: लिफ्ट, लॉबी, जिने, तळघर, वाहनतळ, क्लबहाऊस, व्यायामशाळा व खेळाच्या जागेत धूम्रपान नाही; सर्वसाधारण सभेची इच्छा असल्यास खिडक्यांपासून दूर मोकळ्या जागेत ठरवलेली जागा; सामाईक जागेत थोटके टाकू नयेत. अंमलबजावणी: इशारा, नोटीस, दंड (dBL 175(a)(i), (iv); BL 164). कर्तव्यावरील कर्मचाऱ्यांनाही तोच नियम लागू असावा.
कायदेशीर आधार: BL 164, 166-167; dBL 164(c), 171-173, 175(a)(i), (iv); COTPA 2003 ss.3(l), 4
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
बाल्कनीत धूम्रपान करणाऱ्या शेजाऱ्याचा सिगारेटचा धूर माझ्या सदनिकेत येतो. संस्था काही करू शकते का?
हे अवघड आहे. स्वतःच्या सदनिकेत किंवा बाल्कनीत धूम्रपानास उपविधींमध्ये मनाई नाही, पण दुसऱ्या सदनिकेत सतत येणारा धूर हा उपद्रव ठरू शकतो. समिती मध्यस्थी करू शकते आणि सतत व गंभीर प्रकरणांत उपद्रव उपविधीनुसार कारवाई करू शकते; खाली फेकलेली राख किंवा थोटके यांवर निश्चितच कारवाई करता येते.
उपविधी 47 (2014) इतर सभासदांना उपद्रव, त्रास किंवा गैरसोय होईल असे काहीही सदनिकेत करण्यास किंवा होऊ देण्यास सभासदाला मनाई करतो, आणि प्रारूप 2026 उपविधी "उपद्रव, त्रास, गैरसोय ... धोका निर्माण होईल अशा रीतीने" सदनिकेचा वापर करण्यास मनाई करतात (dBL 36(c)). येणारा धूर त्या पातळीपर्यंत पोहोचतो का हे वारंवारता व तीव्रतेवर अवलंबून आहे; समितीने तक्रारी नोंदवाव्यात, भेट द्यावी आणि मध्यस्थीचा प्रयत्न करावा (वेळ, सदनिकेच्या दुसऱ्या बाजूला जाणे, हवा शुद्धीकरण यंत्र). बाल्कनीतून राख किंवा थोटके फेकणे हा कचरा टाकणे व आगीचा धोका आहे (dBL 168(b)(iii), 175(a)(iv)), आणि त्यावर दंड करता येतो. मध्यस्थी अयशस्वी झाल्यास सभासद कलम 91 खाली सहकार न्यायालयात वाद उपस्थित करू शकतो किंवा खासगी उपद्रवासाठी दिवाणी न्यायालयात दावा करू शकतो; वकिलाचा सल्ला घ्या.
हा मुद्दा अद्याप निश्चित नाही; स्वतःच्या उपविधी/निबंधकांकडून खात्री करा.
कायदेशीर आधार: BL 47(a)-(b); dBL 36(c), 168(b)(iii), 175(a)(iii)-(iv); MCS Act s.91
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
संस्था सदनिकांमधील नूतनीकरणाच्या कामासाठी — ड्रिलिंग, ठोकाठोकी, फरशी कापणे — वेळा ठरवू शकते का आणि रविवारी काम थांबवू शकते का?
होय. अंतर्गत कामांसाठी वाजवी कामाचे तास व शांततेचे दिवस ठरवणे, सर्व सदनिकांना समानपणे लागू करून, हा उपद्रव व ठेकेदारांच्या प्रवेशाच्या नियमनाचा सामान्य भाग आहे. काम करणारा सभासद आपल्या ठेकेदारांसाठी, रॅबिटसाठी व नुकसानीसाठी जबाबदार आहे, आणि वेळ कोणतीही असो, संरचनात्मक बदलांना पूर्वपरवानगी लागते.
भर घालणे व बदल करण्यासाठी समितीची लेखी पूर्वपरवानगी आणि संरचनात्मक बदलांसाठी सक्षम प्राधिकरणाची परवानगी लागते (BL 45, 2014); प्रारूप सभासदांच्या कामांसाठी समितीची परवानगी कायम ठेवते (किरकोळ कामांना सूट) आणि 30 दिवसांत निर्णय आवश्यक करते. समिती जड सामानाची ने-आण, स्वच्छता व ठेकेदारांचे वर्तन नियंत्रित करू शकते (dBL 173(b)(vii), (d)), आणि उपद्रव व वेळांचा भंग हे श्रेणी I चे भंग आहेत (dBL 175(a)(ii)-(iii)); ठेकेदारांसाठी सभासद उत्तरदायी आहे (dBL 180(a)). नेहमीचा नियम: आवाजाचे काम आठवड्याच्या दिवशी फक्त, उदा., सकाळी 10 ते दुपारी 1 व दुपारी 3 ते सायंकाळी 6; रविवार व सार्वजनिक सुट्ट्यांना नाही; रॅबिट दररोज पिशव्यांत सेवा लिफ्टने काढावे; सामाईक जागांच्या नुकसानीसाठी परत करण्यायोग्य ठेव. आपत्कालीन दुरुस्ती (गळती, विद्युत बिघाड) कधीही करू द्या.
कायदेशीर आधार: BL 45, 47, 164; dBL 173(b)(vii), 173(d), 175(a)(ii)-(iii), 180(a)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
सणांच्या काळात संस्था आवारात रात्री उशिरापर्यंत लाउडस्पीकर किंवा DJ संगीत लावू शकते का?
फक्त ध्वनी प्रदूषण नियमांच्या मर्यादेत: रात्री (10 ते सकाळी 6) बंदिस्त जागेखेरीज लाउडस्पीकर किंवा ध्वनिक्षेपक यंत्रणा नाही, वर्षातील काही सणांच्या दिवशी राज्याने अधिसूचित केलेली मध्यरात्रीपर्यंतची मर्यादित सूट वगळता. आवाज निवासी क्षेत्राच्या मर्यादेत राहिला पाहिजे. संस्थेने आयोजित केलेल्या कार्यक्रमांसाठी ती जबाबदार आहे आणि तिच्याविरुद्ध पोलिसांकडे तक्रार करता येते.
पर्यावरण (संरक्षण) अधिनियम 1986 खाली केलेले ध्वनी प्रदूषण (नियमन व नियंत्रण) नियम 2000 सभागृह व सामुदायिक सभागृहासारख्या बंदिस्त जागा वगळता रात्री लाउडस्पीकर किंवा ध्वनिक्षेपक यंत्रणेच्या वापरास मनाई करतात, आणि सांस्कृतिक किंवा धार्मिक सणांच्या प्रसंगी वर्षातील मर्यादित दिवस मध्यरात्रीपर्यंत वापरास परवानगी देण्याची मुभा राज्य शासनाला देतात; निवासी क्षेत्रांसाठी दिवस व रात्रीच्या आवाजाच्या मर्यादा कमी आहेत. हे नियम पोलीस लागू करतात. संस्थेत सामाईक जागेच्या तात्पुरत्या वापरासाठी समितीची परवानगी "उपद्रव, अतिरिक्त आवाज" न करण्याच्या अटीवर असते (dBL 181(b)(ii)); 2014 चे उपविधी गच्ची व मोकळ्या जागेचा वापर सर्वसाधारण सभेच्या अटींवर सोडतात (BL 169). व्यवहारात: कार्यक्रम परवानगीत समाप्तीची वेळ ठरवा; स्पीकर इमारतींच्या विरुद्ध दिशेला ठेवा; आजारी किंवा परीक्षा असलेल्या रहिवाशांचा विचार करा; त्या रात्री तक्रार पोलीस हेल्पलाइन 112 वर करा.
कायदेशीर आधार: Noise Pollution (Regulation and Control) Rules 2000; BL 169; dBL 181(b)(ii)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
दिवाळी किंवा लग्नाच्या वेळी रहिवासी आवारात किंवा गच्चीवर फटाके फोडू शकतात का, आणि संस्था त्यावर निर्बंध घालू शकते का?
संस्था निर्बंध घालू शकते आणि घालावेत: गच्चीवर, वाहनतळात, गॅस बँक, ट्रान्सफॉर्मर किंवा झाडांजवळ फटाके नाहीत, आणि फक्त परवानगी असलेल्या वेळेत ठरवलेल्या मोकळ्या जागेत. आवाज करणारे फटाके रात्री फोडण्यावर ध्वनी नियमांचे निर्बंध आहेत, आणि अलीकडच्या वर्षांत न्यायालये व राज्याने वेळा ठरवल्या आहेत.
अग्निसुरक्षा हे मूलभूत कर्तव्य आहे: इमारत किंवा रहिवाशांची सुरक्षितता धोक्यात येईल असे काहीही कोणी करू नये (dBL 164(c), 174(a)), वाहनतळात घातक पदार्थ साठवू किंवा वापरू नये (dBL 81(b)), किंवा आपत्कालीन मार्ग व आश्रय क्षेत्रे अडवू नयेत (dBL 166(a)(iv)). गच्ची व आश्रय मजले हे सुटकेच्या जागा आहेत, आणि उभ्या गाड्या व सुकी बाग सहज पेट घेतात. ध्वनी प्रदूषण नियम 2000 रात्री आवाज करणाऱ्या फटाक्यांवर निर्बंध घालतात, आणि अनेक वर्षी सर्वोच्च न्यायालय व राज्याच्या निर्देशांनी सणाच्या दिवशी फटाके फोडणे संध्याकाळच्या थोड्या वेळेपुरते मर्यादित केले आहे. सर्वसाधारण सभेचा नियम इमारती व वाहनांपासून दूर एकच मोकळी जागा ठरवू शकतो, कायद्याशी सुसंगत वेळा ठरवू शकतो, पाण्याच्या बादल्या व प्रौढांची देखरेख आवश्यक करू शकतो, आणि आकाशात जाणाऱ्या रॉकेटवर बंदी घालू शकतो. भंग हा उपद्रव किंवा सुरक्षेचा भंग आहे (dBL 175-177); त्या रात्रीच्या धोकादायक कृत्याची माहिती पोलीस व अग्निशमन दलाला देता येते.
कायदेशीर आधार: dBL 81(b), 164(c), 166(a)(iv), 174(a), 175-177; BL 47, 164; Noise Pollution (Regulation and Control) Rules 2000
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
संस्था गणेशोत्सव, नवरात्र, नाताळ किंवा ईद सामाईक जागेत साजरे करू शकते का, आणि प्रत्येक समुदायाला समानपणे परवानगी द्यावी लागते का?
होय, सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेल्या धोरणानुसार लेखी अर्जावरून सर्वसाधारण सभा सामाईक जागेत सण साजरे करण्यास परवानगी देऊ शकते — आणि त्या धोरणाने सर्व समुदायांना सारखी वागणूक द्यावी. सहभाग व वर्गणी ऐच्छिक असावी, कार्यक्रमामुळे बाहेर पडण्याचे मार्ग अडू नयेत किंवा अतिरिक्त आवाज होऊ नये, आणि कोणतीही कायमस्वरूपी रचना मागे ठेवू नये.
प्रारूप 2026 उपविधी सर्वसाधारण सभेच्या धोरणानुसार "सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक, मनोरंजनात्मक किंवा कौटुंबिक कार्यक्रमांसाठी" सभागृह, क्लबहाऊस, हिरवळ, मोकळ्या जागा किंवा गच्चीच्या तात्पुरत्या वापरास समितीला परवानगी देऊ देतात (dBL 181(a)), या अटींवर: बाहेर पडण्याचे मार्ग व अग्निशमन यंत्रणा अडवू नयेत, उपद्रव किंवा अतिरिक्त आवाज नाही, कायमस्वरूपी रचना नाही, स्वच्छता व पूर्ववत करणे, नुकसानीची जबाबदारी, आणि सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेले वापर शुल्क व ठेवी (181(b)); परवानगी तात्पुरती असते आणि कोणताही हक्क निर्माण करत नाही (181(c)). उपविधी 169 (2014) सुद्धा लेखी अर्जावर व सर्वसाधारण सभेने ठरवलेल्या आकारावर तात्पुरता वापर मान्य करतो. सामाजिक व सांस्कृतिक कल्याणकारी उपक्रम आयोजित करणे हा संस्थेच्या उद्दिष्टांपैकी एक आहे (dBL 7(k)). सभासद व रहिवाशांना समान वागणूक आवश्यक आहे (dBL 132(s)); एका समुदायाच्या सणाला परवानगी देऊन दुसऱ्याला सारख्याच अटींवर नकार देणारे धोरण निबंधकांकडे तक्रार किंवा कलम 91 वादाला निमंत्रण देते. सार्वजनिक रस्त्यावरील मंडपांना महापालिका व पोलिसांची परवानगी लागते; आवारात तात्पुरत्या रचना व वायरिंगसाठी अग्निसुरक्षा सल्ला पाळा.
कायदेशीर आधार: BL 169; dBL 7(k), 132(s), 181; MCS Act s.91
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
संस्था देखभाल बिलात सणाची वर्गणी जोडू शकते का, किंवा प्रत्येक सभासदाला उत्सवांसाठी पैसे द्यायला लावू शकते का?
नाही. सण व सांस्कृतिक वर्गणी ऐच्छिक असली पाहिजे. ती देखभालीचे सक्तीचे शीर्ष म्हणून बिलात लावता येत नाही किंवा थकबाकी म्हणून वसूल करता येत नाही, आणि सभासदाचे हक्क किंवा परवानग्या ती भरण्यावर अवलंबून ठेवता येत नाहीत. गोळा केलेल्या पैशांचा हिशोब द्यावा लागतो.
नियम 106C-12(1) (2026) संस्था आकारू शकणाऱ्या आकारांची यादी देतो; सण त्यात नाहीत, आणि खंड (m) सर्वसाधारण सभेचे इतर आकार फक्त अधिनियम व नियमांशी विसंगत नसतील तरच परवानगी देतो. नियम सामाजिक, सांस्कृतिक व मनोरंजनात्मक उपक्रमांसाठी "ऐच्छिक वर्गण्यांचा" कल्याण निधी देतात (नियम 106C-11(7)), जो "सभासदांकडून ऐच्छिकपणे" विभागला जातो (106C-12(4) बाब 11(vi)). प्रारूप 2026 उपविधी देणग्या ऐच्छिक, दबावाशिवाय, कोणत्याही परवानगी किंवा NOC ची अट नसलेल्या आणि हिशोबात दाखवलेल्या असाव्यात असे सांगतात (dBL 12(vi)). व्यवहारात: स्वतःच्या पावत्यांसह स्वतंत्र उत्सव समिती किंवा कल्याण निधी; उत्पन्न व खर्चाचे विवरण सभासदांसमोर; बंधनाचा भास होईल अशी आठवण देखभाल बिलावर नाही. सक्तीने बिल लावलेला सभासद ती ओळ नाकारू शकतो आणि उपनिबंधकांकडे तक्रार करू शकतो.
कायदेशीर आधार: Rule 106C-11(7), 106C-12(1), (4) item 11(vi); dBL 12(vi)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
काही सभासदांनी आवारात छोटे मंदिर किंवा देवस्थान बांधले आहे. ते राहू शकते का, आणि संस्था ते हटवू शकते का?
संस्थेच्या मंजुरीशिवाय व नियोजन प्राधिकरणाच्या परवानगीशिवाय सामाईक जमिनीवरील कायमस्वरूपी रचना हे अतिक्रमण आहे. ती धार्मिक आहे एवढ्याच कारणाने राहू नये. संस्थेने स्वतःहून पाडण्याऐवजी नोटीस व चर्चेसह सर्वसाधारण सभेमार्फत कारवाई करावी, आणि आवश्यक असल्यास प्राधिकरणाची मदत घ्यावी.
सामाईक जागा खासगी वापरासाठी व्यापता किंवा परवानगीशिवाय त्यावर बांधकाम करता येत नाही (BL 168, 168(a), 2014); प्रारूप 2026 उपविधी सामाईक जागेत अनधिकृत बांधकाम, बंदिस्ती किंवा अतिक्रमणास मनाई करतात (dBL 166(a)(iii)) आणि त्यांना श्रेणी II चे भंग मानतात (dBL 177(a)(ii), (vi)), ज्यात तपासणी, पूर्ववत करण्याची नोटीस, प्राधिकरणाला माहिती आणि पूर्ववत करणे येते (dBL 178). सणासाठी तात्पुरता वापर वेगळा आहे (nuisance_pets_amenities-312). अशा रचना संवेदनशील असल्याने समितीने: रचना व ती कोणी बांधली याचे दस्तऐवजीकरण करावे; विषय सर्वसाधारण सभेसमोर ठेवावा; कायदेशीर पर्यायाचा विचार करावा (एखाद्या सभासदाच्या सदनिकेत हलवणे, किंवा dBL 181 खाली हंगामी तात्पुरती मांडणी); आणि हटवण्याचा निर्णय झाल्यास लेखी नोटीस द्यावी, अनधिकृत बांधकामासाठी महापालिकेची कारवाई मागावी, आणि कायदा-सुव्यवस्थेचा प्रश्न टाळण्यासाठी पोलिसांना आधी कळवावे.
कायदेशीर आधार: BL 168, 168(a); dBL 166(a)(iii), 177(a)(ii), (vi), 178, 181
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
मी क्लबहाऊस, व्यायामशाळा किंवा तरणतलाव कधीच वापरत नाही. मी सुविधा आकार भरण्यास नकार देऊ शकतो का?
नाही. 2026 च्या नियमांनुसार सुविधा आकार आणि खेळाचे मैदान, बाग व जॉगिंग ट्रॅकचे आकार सर्व सभासदांमध्ये ते वापरतात वा नाही याचा विचार न करता समान विभागले जातात. जादा गोष्टींसाठी (उदा. प्रशिक्षण किंवा सभागृह आरक्षण) स्वतंत्र वापरानुसार शुल्क, सर्वसाधारण सभेने मंजूर केल्यास, फक्त वापरकर्त्यांकडून घेता येते.
नियम 106C-12(4) बाब 11(viii)-(ix) (2026) "सुविधा आकार" व "खेळाचे मैदान, बाग, जॉगिंग ट्रॅक" आकार "सभासदांमध्ये समान" विभागतात. 2014 चे उपविधीही सामाईक सुविधा (तरणतलाव, व्यायामशाळा, क्लबहाऊस) संस्थेच्या सामाईक सेवांचा भाग मानतात, ज्यांचा खर्च वाटला जातो. सुविधा न वापरून सभासद सामाईक आकारातून बाहेर पडू शकत नाही, जसे वापरले वा न वापरले तरी वाहनतळ शुल्क देय असते (BL 82). सर्वसाधारण सभा विशिष्ट सेवांसाठी वापर शुल्क ठरवू शकते — वैयक्तिक प्रशिक्षण, प्रशिक्षण वर्ग, सभागृह व क्लबहाऊस आरक्षण (BL 169; dBL 181(b)(vi)) — जेणेकरून जास्त वापरणारे जास्त भरतील; हे मंजूर, पावतीसह व हिशोबात असावे. सुविधांचा खर्च खूप जास्त असेल व थोडेच वापरत असतील, तर उपाय म्हणजे वेळा, करार किंवा सेवेचा स्तर बदलण्याचा सर्वसाधारण सभेचा निर्णय.
कायदेशीर आधार: Rule 106C-12(4) item 11(viii)-(ix); BL 82, 169; dBL 181(b)(vi)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
सभासद तरणतलाव, व्यायामशाळा किंवा क्लबहाऊसमध्ये पाहुणे आणू शकतात का, आणि संस्था पाहुणे शुल्क घेऊ शकते किंवा पाहुण्यांवर मर्यादा घालू शकते का?
होय. सर्वसाधारण सभा किंवा समिती पाहुण्यांचे नियम ठरवू शकते — किती पाहुणे, कोणत्या वेळी, रहिवाशासोबत, आणि पाहुणे शुल्क — जोपर्यंत नियम भाडेकरूंसह सर्व रहिवाशांना समान लागू होतात.
सुविधांसाठी वेळा, सुरक्षा मानके व "वाजवी मार्गदर्शक तत्त्वे" समिती ठरवू शकते किंवा सर्वसाधारण सभा मंजूर करू शकते (dBL 171(c), 172(a)-(b), 173(b)(iii)); पाहुणे व अभ्यागतांनी ती पाळली पाहिजेत (dBL 172(b), 173(d)), आणि आपल्या पाहुण्यांसाठी सभासद उत्तरदायी असतो (dBL 180(a)). 2014 च्या उपविधींनुसार सर्वसाधारण सभा मोकळ्या जागेत खेळांना "ती लादेल अशा निर्बंध, आकार व दंडांच्या अधीन" परवानगी देऊ शकते (BL 167). पाहुणे शुल्क हा नियम 106C-12(1)(m) खाली सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेला आकार आहे; तो माफक व पावतीसह ठेवा. तरणतलाव व व्यायामशाळेचे शहाणे नियम: पाहुणे फक्त रहिवाशासोबत; प्रति सदनिका दैनिक मर्यादा; ठरावीक वयाखालील मुले प्रौढासोबत; पाहुणे नोंदवही; गर्दीच्या वेळी पाहुणे नाहीत. या हेतूसाठी भाडेकरू हे रहिवासी आहेत (tenants_leave_licence-006).
कायदेशीर आधार: BL 167; dBL 171(c), 172(a)-(b), 173(b)(iii), 173(d), 180(a); Rule 106C-12(1)(m)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
संस्थेची व्यायामशाळा वापरताना एक रहिवासी जखमी झाला. संस्था जबाबदार आहे का, आणि तिच्याकडे काय व्यवस्था असायला हवी होती?
दुखापत संस्थेच्या निष्काळजीपणामुळे झाली असेल — तुटलेली किंवा देखभाल न केलेली उपकरणे, सुरक्षा सूचना नाहीत, तिने नेमलेला अपात्र प्रशिक्षक — तर संस्था जबाबदार ठरू शकते. व्यायामाच्या सामान्य जोखमींसाठी किंवा वापरकर्त्याच्या स्वतःच्या गैरवापरासाठी ती जबाबदार नाही. देखभाल केलेली उपकरणे, लावलेले नियम, वयोमर्यादा, नोंदवही व योग्य दायित्व विमा यांनी धोका कमी करा.
प्रारूप 2026 उपविधी व्यायामशाळेला सामाईक सुविधा मानतात, जिचा वापर वेळा, सुरक्षा मानके व वापर मार्गदर्शक तत्त्वांच्या अधीन आहे, दुरुस्ती किंवा सुरक्षेसाठी तात्पुरती बंद करू देतात, आणि मुलांवर देखरेख आवश्यक करतात (dBL 171(b)-(c), 172). समितीने सामाईक सुविधा सुरक्षित ठेवाव्यात आणि असुरक्षित परिस्थितीवर त्वरित कारवाई करावी (dBL 164(b)-(d), 174(c)). वापरकर्त्यांनी सही केलेले जोखीम-मान्यतापत्र धोके समजावून सांगितले होते हे दाखवण्यास मदत करते, पण संस्थेच्या स्वतःच्या निष्काळजीपणाला माफी देत नाही. तपासयादी: उपकरणांसाठी वार्षिक देखभाल करार; "बंद" फलक; प्रथमोपचार पेटी; लावलेले नियम (16 वर्षांखालील प्रौढाशिवाय नाही, एकट्याने जड वजन नाही); स्वतःची पात्रता व विमा असलेल्या प्रशिक्षकाशी लेखी करार; वापर नोंदवही; संस्थेचे सार्वजनिक दायित्व संरक्षण विमा कंपनीकडून तपासलेले. दावे कोण करतो यानुसार सहकार न्यायालय (कलम 91), दिवाणी न्यायालय किंवा ग्राहक आयोगाकडे जातात.
हा मुद्दा अद्याप निश्चित नाही; स्वतःच्या उपविधी/निबंधकांकडून खात्री करा.
कायदेशीर आधार: dBL 164(b)-(d), 171(b)-(c), 172, 174(c); BL 166-167; MCS Act s.91
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
संस्थेच्या तरणतलावासाठी कोणते सुरक्षा नियम असावेत, आणि जीवरक्षक असणे आवश्यक आहे का?
उपविधी तरणतलावाचे नियम देत नाहीत, पण समितीने सुविधा सुरक्षितपणे चालवल्या पाहिजेत. सुरू असलेल्या वेळेत प्रशिक्षित जीवरक्षक, पाण्याच्या गुणवत्तेची चाचणी, खोलीच्या खुणा, मुलांना एकटे नाही, आणि जीवरक्षक नसताना बंद ही मानक संरक्षणे आहेत. आपल्या शहरात तरणतलावासाठी महापालिकेचे आरोग्य किंवा परवाना नियमही लागू असू शकतात.
तरणतलाव ही सामाईक सुविधा आहे जिचा वापर वेळा, सुरक्षा मानके व मार्गदर्शक तत्त्वांच्या अधीन आहे; समिती दुरुस्ती, स्वच्छता किंवा सुरक्षेसाठी तो बंद करू शकते, आणि मुले देखरेखीखाली वापरतात (dBL 171(b)-(c), 172(a)-(d), 173(b)(iii)). असुरक्षित परिस्थितीवर त्वरित उपाय करावा लागतो (dBL 164(d), 174(c)), आणि पाण्याची गुणवत्ता व स्वच्छतेचे अभिलेख पाच वर्षे ठेवले जातात (dBL 138(e)(vi)). तरणतलाव असलेल्या प्रकल्पांसाठी जीवरक्षकांची नेमणूक ही बांधकाम परवानगीची अट करावी, असे निर्देश महापालिका संस्थांना देणाऱ्या राज्य शासनाच्या परिपत्रकाचे वृत्त 2015 मध्ये प्रसिद्ध झाले होते; आपली बांधकाम परवानगी व भोगवटा प्रमाणपत्रातील अटी आणि महापालिकेची तरणतलाव परवानगी असल्यास ती तपासा. सुचवलेले नियम: जीवरक्षकासह ठरावीक वेळा (प्रमाणित कर्मचारी असलेल्या एजन्सी कराराद्वारे); ठरावीक वयाखालील मुले फक्त प्रौढासोबत; आत जाण्यापूर्वी शॉवर; काच, अन्न किंवा उथळ भागात उडी नाही; खोली व आपत्कालीन क्रमांक लावलेले; तलावाजवळ बचाव साहित्य; दैनिक क्लोरीन व pH नोंद. खर्च हा समान वाटला जाणारा सुविधा आकार आहे (नियम 106C-12(4) बाब 11(viii)). बुडणे किंवा गंभीर दुखापत हा पोलीस विषय आहे; समितीने तत्काळ अभिलेख जतन करून विमा कंपनीला कळवावे.
हा मुद्दा अद्याप निश्चित नाही; स्वतःच्या उपविधी/निबंधकांकडून खात्री करा.
कायदेशीर आधार: dBL 138(e)(vi), 164(d), 171(b)-(c), 172, 173(b)(iii), 174(c); Rule 106C-12(4) item 11(viii)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
संस्था मुलांना आवारात क्रिकेट किंवा फुटबॉल खेळण्यास मनाई करू शकते का, किंवा फुटलेल्या काचांसाठी पालकांना दंड करू शकते का?
सर्वसाधारण सभा खेळ कुठे व केव्हा खेळावेत हे ठरवू शकते आणि गाड्या व खिडक्यांजवळ कडक चेंडूच्या खेळांवर निर्बंध घालू शकते, पण मुलांच्या खेळण्यावर सरसकट बंदी अवाजवी आहे. खेळामुळे झालेले नुकसान ज्या सभासदाच्या मुलाने केले त्याच्याकडून वसूल करता येते; त्याशिवाय दंडासाठी नोटीस व सुनावणी प्रक्रिया लागते.
उपविधी 167 (2014) सर्वसाधारण सभेला, स्थान व उपलब्ध मोकळी जागा लक्षात घेऊन, ठरावीक वेळेत सभासद व त्यांच्या मुलांना खेळ खेळू देण्याचा अधिकार देतो, "ती लादेल अशा निर्बंध, आकार व दंडांच्या अधीन". प्रारूप 2026 उपविधी खेळाच्या जागा देखरेखीखालील मुलांसाठी सामाईक सुविधा मानतात (dBL 171(b), 172(d)) आणि खेळाच्या जागा किंवा बागेचा गैरवापर हा श्रेणी I चा भंग मानतात (dBL 175(a)(vi)). संस्थेच्या मालमत्तेचे नुकसान जबाबदार सभासदाकडून वसूल करता येते (dBL 166(b), 176(e), 180(a)); दुसऱ्या सभासदाच्या गाडी किंवा खिडकीचे नुकसान हा कुटुंबांमधील विषय आहे, जो मिटवण्यास समिती मदत करू शकते. चांगली पद्धत: आखलेली खेळाची जागा व वेळा; वाहनतळाजवळ फक्त मऊ किंवा टेनिस चेंडू; आवश्यक तेथे जाळ्या; वाहनांची ये-जा असताना रस्त्यावर खेळ नाही; मुलांना दंडाऐवजी आधी मैत्रीपूर्ण इशारा.
कायदेशीर आधार: BL 167; dBL 166(b), 171(b), 172(d), 175(a)(vi), 176(e), 180(a)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
समिती गच्ची कुलूपबंद ठेवते. हे चालते का, आणि प्रवेश कोणाला मिळू शकतो?
सुरक्षितता व गैरवापर टाळण्यासाठी संस्था गच्चीवरील प्रवेश नियंत्रित करू शकते, पण आगीच्या वेळी सुटकेचा मार्ग म्हणून गच्चीची भूमिका निष्प्रभ करू नये. नेहमीची व्यवस्था म्हणजे दाराजवळ काच-फोड पेटीत व सुरक्षा रक्षकाकडे चावी असलेले कुलूपबंद दार, आणि गच्ची-वापर नियमांनुसार विनंतीवर सभासदांना प्रवेश. आपल्या इमारतीची अग्निसुरक्षा मंजुरी तपासा, ज्यात गच्चीचे दार उघडता येण्याजोगे ठेवणे आवश्यक असू शकते.
कोणत्याही सभासदाच्या अनन्य ताब्यात नसलेली खुली गच्ची सामाईक क्षेत्र आहे (BL 3); सभासद ती स्वतःसाठी व्यापू शकत नाहीत (BL 168(a)), पण समिती कार्यक्रमांसाठी तात्पुरता वापर मान्य करू शकते (BL 169; dBL 181) आणि उपलब्ध असल्यास सभासदांच्या सौर यंत्रणेसाठी जागा द्यावी (BL 169). मुंबईबाहेर, राज्याच्या एकत्रित विकास नियंत्रण व प्रोत्साहन नियमावलीनुसार इमारतीची वरची गच्ची विभागली जाऊ नये आणि तिला फक्त सामाईक प्रवेश असावा (UDCPR 2020, नियम 9.10.2), आणि बाहेर पडण्याची दारे ज्या बाजूसाठी आहेत त्या बाजूने चावीशिवाय उघडता यावीत (नियम 9.29.1(v)). प्रारूप 2026 उपविधी गच्ची व आश्रय क्षेत्रांचा अडवू नयेत अशा जागांमध्ये समावेश करतात (dBL 166(a)(iv), 174(b)(iii)), आणि आपत्कालीन मार्ग किंवा आश्रय क्षेत्र अडवणे हा गंभीर भंग आहे (dBL 177(a)(iv)). उंच इमारतींच्या अग्निसुरक्षा मंजुरीत गच्चीला अनेकदा आश्रय किंवा सुटकेचे क्षेत्र मानले जाते; कुलूपबंद दार ते निष्प्रभ करू शकते. संतुलित धोरण: आणीबाणीत आतून उघडता न येणारी कुलपे नाहीत; प्रवेशद्वारावर 24 तास चावी उपलब्ध; देखभाल आणि सौर किंवा टाकीच्या कामासाठी प्रवेश नोंद; कठडे व पॅरापेट तपासलेले; मुले फक्त प्रौढांसोबत.
कायदेशीर आधार: BL 3 (open terraces), 168(a), 169; UDCPR 2020 reg. 9.10.2, 9.29.1(v); dBL 166(a)(iv), 174(b)(iii), 177(a)(iv), 181
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
एका दूरसंचार कंपनीला आमच्या गच्चीवर मोबाइल टॉवर लावायचा आहे, आणि एका एजन्सीला इमारतीवर जाहिरात फलक लावायचा आहे. संस्था संमती देऊ शकते का?
फक्त सर्वसाधारण सभेच्या निर्णयाने व स्थानिक प्राधिकरणाच्या परवानगीने, आणि भार सुरक्षित असल्याचे संरचना अभियंत्याने प्रमाणित केल्यानंतर. प्रारूप 2026 उपविधींनुसार अटी, परवाना शुल्क, कालावधी, विमा व उत्पन्नाचा विनियोग सर्वसाधारण सभा ठरवते. 2014 च्या उपविधींनुसार परवानगीसह फलकांना स्पष्ट मान्यता आहे, पण इतर बाबतीत गच्ची भाड्याने देण्यास मनाई आहे, त्यामुळे तेथे टॉवर भाडेपट्टा कमकुवत पायावर आहे.
उपविधी 168 (2014) संस्थेला कोणतीही गच्ची किंवा मोकळी जागा "कोणत्याही व्यक्तीला ... कोणत्याही कारणासाठी" भाड्याने किंवा रजा व परवान्यावर देण्यास मनाई करतो, तर उपविधी 169 समितीला, आवश्यक तेथे स्थानिक प्राधिकरणाच्या परवानगीने, सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेल्या अटींवर गच्चीसह इमारतीच्या कोणत्याही भागावर जाहिरात फलकांना परवानगी देऊ देतो. प्रारूप 2026 उपविधी अधिक व्यापक आहेत: सर्वसाधारण सभेच्या पूर्वमंजुरीने व प्राधिकरणाच्या परवानग्यांसह संस्था आपल्या मालमत्तेवर जाहिरात फलक, संपर्क उपकरणे व मोबाइल पायाभूत सुविधांना परवानगी देऊ शकते, आणि अटी, परवाना शुल्क, कालावधी, देखभाल, विमा व उत्पन्नाचा विनियोग सर्वसाधारण सभा ठरवते (dBL 182(a)-(b)); कोणताही सभासद स्वतः सामाईक जागेवर अशी उपकरणे बसवू शकत नाही (182(c)). संमतीपूर्वी: संरचनात्मक स्थिरता प्रमाणपत्र; महापालिका व दूरसंचार मंजुऱ्या; कंपनीकडून नुकसानभरपाई हमी व विमा; जलरोधनाची जबाबदारी; मुदत संपल्यावर काढणे. उत्पन्न संस्थेचे आहे आणि त्याचे GST व प्राप्तिकर परिणाम आहेत — सनदी लेखापालांचा सल्ला घ्या.
कायदेशीर आधार: BL 168, 169; dBL 182
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
आमच्या संस्थेत तळमजल्यावर दुकाने आहेत. त्यांना कोणते नियम लागू होतात — फलक, मार्गिकेचा वापर, वेळा, आकार?
दुकान मालक हे सारखेच हक्क व कर्तव्ये असलेले सभासद आहेत. दुकाने मंजुरीप्रमाणे वापरली पाहिजेत; ते सामाईक मार्गिका किंवा समोरची जागा माल किंवा काउंटरने व्यापू शकत नाहीत; इमारतीवरील फलकांना संस्थेची मंजुरी व कोणताही महापालिका परवाना लागतो; आणि त्यांच्या मालामुळे वाढलेला विमा हप्ता त्यांनीच सोसायचा. सेवा आकार प्रति युनिट समान विभागला जातो.
2014 च्या उपविधींनुसार "सदनिका" मध्ये दुकान येते, आणि पोटभाड्याची सूचना "सदनिका/दुकान" यांना लागू होते (BL 3, 42(2)); सामाईक जागा खासगी वापरासाठी व्यापता येत नाहीत, अतिक्रमणासाठी देखभाल आकाराच्या पाचपट रक्कम (BL 168(a)). 2026 च्या नियमांनुसार आकार: सेवा आकार प्रति युनिट समान (नियम 106C-12(4) बाब 1); विमा चटई क्षेत्रानुसार, पण "व्यावसायिक कारणांसाठी वापरलेल्या सदनिकेत किंवा युनिटमध्ये विशिष्ट माल साठवल्यामुळे विमा हप्ता वाढल्यास" जादा भार जबाबदार असणाऱ्यांनी सोसायचा (बाब 9). प्रारूप 2026 उपविधी संस्थेच्या लेखी मंजुरीशिवाय सामाईक जागेवर किंवा बाहेरील भागावर जाहिरात फलक लावण्यास सभासदांना मनाई करतात (dBL 182(c)), सामाईक जागेचा अनधिकृत वापर व परवानगी आवश्यक असलेला व्यावसायिक वापर हे गंभीर भंग मानतात (dBL 177(a)(vi)-(vii)), आणि समान वागणूक आवश्यक करतात (dBL 132(s)). संस्था माल पोहोचवण्याच्या वेळा ठरवू शकते आणि सुरक्षेसाठी निवासी प्रवेशद्वार वेगळे ठेवू शकते. ग्राहकांचे पार्किंग: parking-320 पाहा.
कायदेशीर आधार: BL 3 (flat includes shop), 42(2), 168(a); Rule 106C-12(4) items 1, 9; dBL 132(s), 177(a)(vi)-(vii), 182(c)
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
संस्था घरकामगार, चालक व डिलिव्हरी कर्मचाऱ्यांना मुख्य लिफ्ट वापरण्यास मनाई करू शकते का, किंवा सेवा लिफ्ट वापरायला लावू शकते का?
जड सामान, डिलिव्हरी व कामाच्या ट्रॉली सेवा लिफ्टकडे वळवणे हा वाजवी कामकाजाचा नियम आहे. घरकामगारांना माणूस म्हणून मुख्य लिफ्टमधून किंवा लॉबीत बसण्यापासून रोखणे भेदभावपूर्ण आहे आणि उपविधींना त्याचा आधार नाही. नियम व्यक्तीच्या दर्जावर नव्हे तर भार किंवा कामावर आधारित असावेत.
समिती सभासदांच्या सोयीसाठी लिफ्टचे संचालन नियंत्रित करते (BL 166, 2014) आणि जड सामानाची ने-आण, स्वच्छता व लिफ्टबाबत वाजवी निर्देश देऊ शकते (dBL 173(b)(vii)-(viii)). प्रारूप असेही सांगते की कोणत्याही व्यक्तीला मनमानी, भेदभावपूर्ण किंवा असमान वागणूक दिली जाणार नाही किंवा कायदा वा उपविधींनी अधिकृत न केलेल्या कारणांवर सुविधा नाकारली जाणार नाही (dBL 132(s)), आणि उपविधींशी विसंगत परिपत्रके शून्य आहेत (132(t)). समर्थनीय नियम: सेवा लिफ्ट असेल तेथे माल, कचरा, बांधकाम साहित्य, विनंतीवरून पाळीव प्राणी व डिलिव्हरी ट्रॉली सेवा लिफ्टने; घरकामगारांसह व्यक्ती कोणतीही लिफ्ट वापरू शकतात. नियमित कामगारांची प्रवेशद्वारावर नोंदणी योग्य आहे; छायाचित्रे व ओळखपत्रांच्या प्रती हा वैयक्तिक डेटा आहे, तो गरजेपुरताच ठेवावा. कोणत्याही सदनिकेत किंवा संस्थेसाठी बालकामगार ठेवण्यास मनाई आहे आणि त्याची माहिती द्यावी लागते (dBL 165).
कायदेशीर आधार: BL 166; dBL 132(s)-(t), 165, 173(b)(vii)-(viii); DPDP Act 2023
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
उपद्रव, पाळीव प्राणी व सुविधांबाबत 2014 चे उपविधी, 2026 चे नियम व प्रारूप 2026 उपविधी यांत काय बदलते?
2014 च्या उपविधींमध्ये उपद्रवाचा छोटा नियम, प्रति वर्ष Rs 5,000 मर्यादेचा सर्वसाधारण सभेचा दंड, आणि सामाईक जागा व गच्चीचे नियम आहेत. 2026 चे नियम सुविधा आकार कसा वाटायचा (सभासदांमध्ये समान) हे ठरवतात. प्रारूप 2026 उपविधी संपूर्ण अध्याय जोडतात: पाळीव प्राणी ठेवण्याचा हक्क, सामाईक जागा व सुविधांचे तपशीलवार नियम, टप्प्याटप्प्याच्या प्रक्रियेसह दोन श्रेणींची भंग पद्धत, रहिवासी व पाहुण्यांसाठी सभासदाची जबाबदारी, आणि तात्पुरता वापर, फलक व अक्षय ऊर्जेचे नियम.
2014 (mh-2014-flat-owner): उपद्रव किंवा सभ्यतेला बाधक प्रथा नाहीत (BL 47); ज्वलनशील वस्तू साठवण्यास परवानगी लागते; कारणे दाखवा व सुनावणीनंतर सर्वसाधारण सभेकडून दंड, प्रति सभासद प्रति वर्ष कमाल Rs 5,000 (BL 164); समिती लिफ्ट नियंत्रित करते (166); सर्वसाधारण सभेच्या अटींवर मोकळ्या जागेत खेळ (167); सामाईक जागा भाड्याने देणे किंवा खासगी व्यापणे नाही, अतिक्रमण किंवा वापरबदलासाठी देखभाल आकाराच्या पाचपट रक्कम (168, 168(a)); गच्चीचा तात्पुरता वापर, फलक, सौर जागा (169); तक्रार प्रक्रिया (171-173). 2026 चे नियम (mh-2026-rules): सुविधा, खेळाचे मैदान, बाग व जॉगिंग ट्रॅक आकार सभासदांमध्ये समान; कल्याण निधी ऐच्छिक (नियम 106C-11(7), 106C-12(4)). प्रारूप 2026 (mh-2026-draft): मालमत्तेचे संरक्षण (dBL 166); पाळीव प्राणी (167); कचरा (168); हरित उपाय (169); सामाईक जागा व सुविधा, वेळा, अंतर्गत नियम (171-173); सुरक्षितता (174); इशारा-नोटीस-दंड असलेले श्रेणी I किरकोळ भंग (175-176) आणि तपासणी, पूर्ववत करणे व दंड असलेले श्रेणी II गंभीर भंग (177-179); एकसमान अंमलबजावणी, रहिवाशांसाठी सभासद उत्तरदायी, दंड "उत्पन्न मिळवण्यासाठी नाहीत" (180); तात्पुरता वापर (181); फलक व दूरसंचार (182); अक्षय ऊर्जा (183); तक्रारी (184-186).
कायदेशीर आधार: BL 47, 164, 166-169, 171-173; Rule 106C-11(7), 106C-12(4) item 11; dBL 166-186
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
एक सभासद आपल्या सदनिकेतून कार्यालय, दवाखाना किंवा शिकवणी वर्ग चालवत आहे. संस्था ते थांबवू शकते का?
सदनिका फक्त करार, मंजूर नकाशे, भोगवटा प्रमाणपत्र व कायदा यांनी परवानगी दिलेल्या उद्देशासाठीच वापरता येते. 2014 च्या उपविधींनुसार अन्य वापर केल्यास भंगाच्या प्रत्येक महिन्यासाठी मासिक देखभाल शुल्काच्या पाच पट रक्कम आकारली जाते. 2026 च्या प्रारूप उपविधींनुसार वापरातील बदलाला नियोजन प्राधिकरणाची परवानगी आणि संस्थेचा विचार लागतो. घरातून छोटे कार्यालय किंवा शिकवणी परवानगीयोग्य आहे का हे नियोजन नियमांवर अवलंबून आहे.
उपविधी क्र. 168(a) (2014): "सभासदांनी सदनिका ज्या उद्देशासाठी होती/मंजूर होती त्यासाठीच वापरावी". याचा भंग करणारा सभासद भंगाच्या कालावधीसाठी पूर्वलक्षी प्रभावाने दरमहा मासिक देखभाल शुल्काच्या पाच पट रक्कम देतो. 2026 चे प्रारूप उपविधी हेच अधिक तपशिलात सांगतात: - मंजूर नकाशे, भोगवटा प्रमाणपत्र, भाडेपट्ट्याच्या अटी व कायद्याने परवानगी दिलेल्या उद्देशासाठीच सदनिकेचा वापर (प्रारूप उपविधी क्र. 36(b)); - कायद्याने मनाई असलेला किंवा उपद्रव, धोका किंवा संकट निर्माण करणारा वापर नाही (प्रारूप उपविधी क्र. 36(c)); - वापरातील बदलाला नियोजन प्राधिकरणाची पूर्वपरवानगी आणि संस्थेकडे लेखी अर्ज लागतो; अग्निसुरक्षा, सामायिक सेवा व उपद्रव लक्षात घेऊन सर्वसाधारण सभेच्या धोरणानुसार त्याचा विचार होतो (प्रारूप उपविधी क्र. 74); - अनधिकृत वापरबदल हा भंग आहे. काही शहरांतील नियोजन नियम निवासस्थानाचा मर्यादित व्यावसायिक वापर परवानगी देतात, उदा. सदनिकेच्या भागात डॉक्टरांचे सल्ला कक्ष किंवा व्यावसायिकाचे कार्यालय. कारवाईपूर्वी स्थानिक विकास नियंत्रण नियमावली तपासा. प्रक्रिया: भंगाची सूचना, कारणे दाखवा सूचना, सुनावणी, मग सर्वसाधारण सभेच्या निर्णयाने दंड किंवा पाच पट आकार (उपविधी क्र. 164, 168(a)). अनधिकृत वापरबदलाची तक्रार महानगरपालिकेकडेही करता येते (प्रारूप उपविधी क्र. 190(D)(iii)). अभ्यागतांमुळे होणारा उपद्रव वेगळा हाताळता येतो (nuisance_pets_amenities-005 पहा).
कायदेशीर आधार: BL 164, 168(a); dBL 36(b)-(c), 74, 190(D)(iii)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
आमची संस्था पाळीव प्राण्यांवर, किंवा विशिष्ट जातींवर किंवा मोठ्या कुत्र्यांवर बंदी घालू शकते का?
नाही. मोठ्या बहुमतानेही सर्वसाधारण सभा रहिवाशांना पाळीव प्राणी ठेवण्यास वैधपणे बंदी घालू शकत नाही. प्रारूप 2026 आदर्श उपविधी कायदा, सुरक्षितता व स्वच्छता यांच्या अधीन राहून सभासदाला पाळीव प्राणी ठेवण्याची स्पष्ट परवानगी देतात. सामाईक जागांमधील वर्तनाबाबत संस्था वाजवी नियम करू शकते. घरात प्राणी कोण ठेवू शकतो हे ती ठरवू शकत नाही.
Prevention of Cruelty to Animals Act 1960 च्या कलम 4 अंतर्गत वैधानिक संस्था असलेल्या भारतीय प्राणी कल्याण मंडळाने (AWBI) 26 Feb 2015 रोजी कलम 9(k) अंतर्गत रहिवासी संघटनांसाठी मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या. त्यानुसार बहुमताची संमती असली तरी संघटना पाळीव कुत्रे ठेवण्यावर "introduce any sort of 'ban'" (कोणत्याही प्रकारची 'बंदी' आणू) शकत नाही. लहान व मोठ्या कुत्र्यांमध्ये भेद करता येत नाही आणि भुंकणे हे कारण म्हणून सांगता येत नाही, असेही त्यात म्हटले आहे (Part I(a)-(c)). या मार्गदर्शक सूचना सल्लावजा आहेत. महाराष्ट्र राज्य ग्राहक आयोगाने 2014 मध्ये AWBI चे पूर्वीचे एक पत्र वैधानिक नियम नाही असे ठरवले. तरीही अशा बंदीला अधिनियम, नियम किंवा आदर्श उपविधी यांचा कोणताही आधार नाही. कुत्रे पाळणे हे संस्थेच्या ठरावाने नव्हे, तर महानगरपालिका कायद्याने (उदा. परवाना व लसीकरण) आणि PCA Act च्या कलम 11 ने (क्रूरता) नियंत्रित होते. मालकाला पाळीव प्राणी सोडून देण्यास भाग पाडणारा दबाव हीच स्वतः क्रूरता ठरू शकते. प्रारूप उपविधी क्र. 167 असे सांगतो: - सभासद पाळीव प्राणी ठेवू शकतो (167(a)); - कोणत्याही सभासदाला "merely because other residents object" (केवळ इतर रहिवाशांचा आक्षेप आहे म्हणून) मनाई केली जाणार नाही (167(b)); - मालकाने उपद्रव व इजा टाळावी, सामाईक जागा स्वच्छ ठेवाव्यात, पाळीव प्राण्याचे लसीकरण व नोंदणी करावी, सामाईक जागांमध्ये त्याला नियंत्रणात ठेवावे आणि कोणत्याही नुकसानीची भरपाई करावी (167(c)); - कोणीही प्राण्याशी क्रूरपणे वागू नये (167(d)).
कायदेशीर आधार: dBL 167; Prevention of Cruelty to Animals Act 1960 ss.4, 9(k), 11; AWBI guidelines dated 26 Feb 2015, Part I(a)-(c)
न्यायालयीन निर्णय: Animal Welfare Board of India v A. Nagaraja (Supreme Court (K.S. Radhakrishnan and P.C. Ghose JJ.), 2014-05-07); O.L.V.P.S. CHS Ltd v Allwyn D'Souza (Maharashtra State Consumer Disputes Redressal Commission, 2014-11-17)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
संस्था पाळीव प्राण्यांना लिफ्ट वापरण्यापासून रोखू शकते का, किंवा पाळीव प्राण्यांसाठी शुल्क आकारू शकते का?
यापैकी काहीही करणे योग्य नाही. AWBI मार्गदर्शक सूचनांनुसार संघटना पाळीव प्राण्यांना लिफ्टपासून रोखू शकत नाहीत किंवा त्यासाठी शुल्क आकारू शकत नाहीत, आणि पाळीव प्राण्यांच्या मालकांवर विशेष शुल्क किंवा दंड लादू शकत नाहीत. अनेक लिफ्ट असल्यास मालकांनी पर्यायी लिफ्ट वापरण्यास तयार राहावे असे सांगितले आहे. पाळीव प्राणी शुल्काला आव्हान देता येते, आणि महाराष्ट्रातील अशी एक आकारणी आधीच रद्द झाली आहे.
2015 च्या मार्गदर्शक सूचना लिफ्ट व शुल्क यांबाबत असे सांगतात: - संघटना "cannot disallow pets from the use of lifts; and no charges can be imposed" (पाळीव प्राण्यांना लिफ्ट वापरण्यास मनाई करू शकत नाहीत; आणि कोणतेही शुल्क आकारता येणार नाही) (Part I(d)); - केंद्र किंवा राज्य कायद्याशिवाय त्या पाळीव प्राण्यांच्या मालकांवर दंड किंवा विशेष शुल्क लादू शकत नाहीत (Part I(g)-(h)); - त्याबदल्यात मालकांना सामाईक जागांमध्ये पाळीव प्राण्यांना पट्ट्याने बांधून ठेवण्याचा आणि पर्यायी लिफ्ट वापरण्यास आक्षेप न घेण्याचा सल्ला दिला आहे (Guidelines for pet owners, 5-6). OLVPS CHS मध्ये संस्थेने लिफ्ट वापरासाठी प्रत्येक कुत्र्यामागे दरमहा Rs 500 आकारले. वैध सर्वसाधारण सभा ठराव अस्तित्वात नसल्याने राज्य ग्राहक आयोगाने खर्चासह परतावा कायम ठेवला. AWBI चे पत्र वैधानिक नाही असेही आयोगाने म्हटले. त्यामुळे योग्यरीत्या संमत केलेल्या शुल्काचा प्रश्न त्या प्रकरणाने निकालात निघत नाही. नियम 106C-12(1)(m) अधिनियम व नियमांशी विसंगत शुल्कांना मनाई करतो. नियम 106C-12(4) item 4 नुसार लिफ्टचा खर्च इमारतीतील सदनिकांमध्ये समान वाटला जातो. प्रत्येक पाळीव प्राण्यामागे लिफ्ट शुल्क या दोन्हींशी सुसंगत ठरवणे कठीण आहे. पाळीव प्राण्यामुळे झालेली प्रत्यक्ष स्वच्छता किंवा नुकसानीचा खर्च मालकांनी भरलाच पाहिजे (प्रारूप उपविधी क्र. 167(c)(v)).
कायदेशीर आधार: AWBI guidelines 26 Feb 2015, Part I(d), (g), (h); Rule 106C-12(1)(m), (4) item 4; dBL 167(c)(v)
न्यायालयीन निर्णय: O.L.V.P.S. CHS Ltd v Allwyn D'Souza (Maharashtra State Consumer Disputes Redressal Commission (R.C. Chavan J., President), 2014-11-17)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
पट्टा, स्वच्छता आणि लसीकरण यांसारख्या कोणत्या गोष्टी संस्था पाळीव प्राण्यांच्या मालकांकडून अपेक्षित करू शकते?
वर्तनाबाबत वाजवी नियम करणे योग्य आहे. सामाईक जागांमध्ये पाळीव प्राणी पट्ट्याने बांधलेले असावेत, त्यांची घाण साफ करावी, लसीकरण व नोंदणी करावी, बागेसाठी ठरावीक वेळा पाळाव्यात आणि नुकसानीची भरपाई करावी, असे संस्था सांगू शकते. AWBI नुसार ती मुसक्यांचा (muzzle) आग्रह धरू शकत नाही. पाळीव प्राण्यामुळे होणाऱ्या कोणत्याही उपद्रवासाठी किंवा इजेसाठी मालक जबाबदार असतो.
प्रारूप उपविधी क्र. 167(c) मालकावर पुढील कर्तव्ये टाकतो: उपद्रव, धोका किंवा इजा होऊ न देणे; सामाईक जागांमध्ये स्वच्छता; लसीकरण, नोंदणी व आरोग्य; सामाईक जागांमध्ये नियंत्रण; आणि इजा, उपद्रव, स्वच्छता किंवा नुकसानीचा खर्च उचलणे. पाळीव प्राण्यांविषयीच्या नियमांचा भंग हे Category I (किरकोळ) उल्लंघन आहे (प्रारूप उपविधी क्र. 175(a)(ix)). कार्यपद्धती अशी: आधी ताकीद, मग स्पष्टीकरणाची संधी देणारी नोटीस, आणि नंतर सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेला दंड (प्रारूप उपविधी क्र. 176). 2014 च्या उपविधींनुसार दंडाचा मार्ग उपविधी क्र. 164 हा असून तो प्रति आर्थिक वर्ष Rs 5,000 पर्यंत मर्यादित आहे. AWBI मार्गदर्शक सूचना: - पट्ट्याने बांधण्याचा सल्ला देतात; - संघटना मुसक्यांचा आग्रह धरू शकत नाहीत असे सांगतात; - बागेत बंदी घालण्याऐवजी पाळीव प्राण्यांसाठी मान्य वेळा ठरवण्याची सूचना करतात; - सहमतीने ठरवलेल्या शौचासाठीच्या जागांना प्रोत्साहन देतात (Part I(e)-(h)). कुत्र्यामुळे इजा झाल्यास पोलीस कारवाई आणि मालकाविरुद्ध दिवाणी दावाही होऊ शकतो.
कायदेशीर आधार: dBL 167(c), 175(a)(ix), 176; BL 47, 164; AWBI guidelines 26 Feb 2015, Part I(e)-(h)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
रहिवासी संस्थेच्या आवारात भटक्या कुत्र्यांना खायला घालू शकतात का, आणि संस्था त्या कुत्र्यांना हटवू शकते का?
भटक्या कुत्र्यांना मारता किंवा हाकलून लावता येत नाही. Animal Birth Control Rules नुसार त्यांची नसबंदी व लसीकरण करून त्यांना त्याच भागात परत सोडले जाते. August 2025 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने महानगरपालिकांना प्रत्येक प्रभागात खायला घालण्यासाठी स्वतंत्र जागा निर्माण करण्याचे निर्देश दिले आणि रस्त्यांवर खायला घालण्यास मनाई केली. संस्थेच्या आत, लहान मुलांच्या जागा व प्रवेशद्वारांपासून दूर खायला घालण्याच्या जागा ठरवा आणि प्रभाग कार्यालयाला त्यात सहभागी करा.
2015 च्या AWBI मार्गदर्शक सूचनांनुसार रस्त्यावरील कुत्र्यांना मारणे व हाकलून लावणे अनुज्ञेय नाही. प्राणी जन्म नियंत्रण आणि त्यानंतर त्याच क्षेत्रात परत सोडणे अनुज्ञेय आहे (Part II(1)). स्वतःहून दखल घेतलेल्या (suo motu) भटक्या कुत्र्यांविषयीच्या प्रकरणातील सर्वोच्च न्यायालयाच्या 22 Aug 2025 च्या आदेशात अनेक मुद्दे आहेत: - पकडलेल्या कुत्र्यांची नसबंदी व लसीकरण करून, पिसाळलेले किंवा आक्रमक कुत्रे वगळता, ते जिथे सापडले तिथेच सोडले जातात (para (a)-(b)); - महानगरपालिका प्राधिकरणांनी प्रत्येक प्रभागात खायला घालण्यासाठी स्वतंत्र जागा निर्माण कराव्यात (para (d)); - "under no condition shall the feeding of stray dogs on the streets be permitted" (कोणत्याही परिस्थितीत रस्त्यांवर भटक्या कुत्र्यांना खायला घालण्याची परवानगी दिली जाणार नाही) (para (d)); - प्रत्येक महानगरपालिकेने हेल्पलाइन सुरू करावी (para (e)). मुंबई उच्च न्यायालयाने एका गृहसंकुलाच्या आत खायला घालण्याच्या निश्चित जागा ठरवण्यावर देखरेख ठेवली आहे (Paromita Puthran; RNA Royale Park CHSL, 2023). समितीसाठी व्यावहारिक पावले: - काळजी घेणाऱ्यांसोबत खायला घालण्याच्या जागा व वेळा ठरवा; - त्या खेळाच्या जागा, लिफ्ट आणि प्रवेशद्वारांपासून दूर ठेवा; - काळजी घेणाऱ्यांना नसबंदी व लसीकरणाच्या नोंदी ठेवण्यास सांगा; - त्रासदायक प्राण्यांसाठी महानगरपालिकेच्या ABC कार्यक्रमाला कळवा. कुत्र्यांना दुसरीकडे हलवू नका किंवा विष देऊ नका; तो अपराध आहे.
कायदेशीर आधार: PCA Act 1960 s.11; Animal Birth Control Rules 2023; AWBI guidelines 26 Feb 2015, Part II; dBL 167(e)
न्यायालयीन निर्णय: In Re: 'City Hounded by Strays, Kids Pay Price' (Supreme Court (Vikram Nath, Sandeep Mehta, N.V. Anjaria JJ.), 2025-08-22); Paromita Puthran v Municipal Corporation of Greater Mumbai (with RNA Royale Park CHSL v MCGM) (Bombay High Court (G.S. Kulkarni and R.N. Laddha JJ.), 2023-04-24)
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
एक शेजारी रात्री उशिरा मोठ्या आवाजात संगीत लावतो. संस्था काय करू शकते?
तक्रारीवर समिती कार्यवाही करू शकते. ती शेजाऱ्याला ताकीद देऊ शकते, नोटीस देऊन त्याचे म्हणणे ऐकू शकते आणि त्यानंतर उपविधींनुसार दंड करू शकते. ध्वनिक्षेपक व रात्रीच्या गोंगाटासाठी पोलीस Noise Pollution Rules ची अंमलबजावणी करू शकतात. सततच्या उपद्रवाचे प्रकरण सहकार न्यायालयात किंवा दिवाणी न्यायालयातही नेता येते.
उपविधी क्र. 47(a) नुसार सभासदाने आपल्या सदनिकेत इतर सभासदांना उपद्रव, त्रास किंवा गैरसोय होईल असे काहीही करू नये. समिती तक्रारीवरून किंवा स्वतःहून कार्यवाही करू शकते (उपविधी क्र. 47(b)). दंडासाठी उपविधी क्र. 164 मधील कारणे दाखवा नोटीस व सुनावणीची कार्यपद्धती आवश्यक असून तो प्रति आर्थिक वर्ष Rs 5,000 पर्यंत मर्यादित आहे. प्रारूप 2026 उपविधी "nuisance, excessive noise or disorderly behaviour" (उपद्रव, अतिरिक्त गोंगाट किंवा बेशिस्त वर्तन) हे Category I उल्लंघन मानतात. त्याचे टप्पे म्हणजे ताकीद, मग नोटीस, आणि नंतर सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेला दंड (प्रारूप उपविधी क्र. 175-176). ध्वनिक्षेपक व ध्वनिवर्धित आवाजासाठी Noise Pollution (Regulation and Control) Rules 2000 रात्रीच्या वापरावर निर्बंध घालतात. पोलीस हे अंमलबजावणी करणारे प्राधिकरण आहेत (उपविधी क्र. 173(e)). तक्रारीची नोंद तक्रार नोंदवहीत करा. तिची पोच द्यावी, पुढील समिती सभेत निर्णय घ्यावा आणि 15 दिवसांच्या आत निर्णय कळवावा (उपविधी क्र. 171-172; प्रारूप उपविधी क्र. 185-186).
कायदेशीर आधार: BL 47, 164, 171-173; dBL 175-176, 185-186; Noise Pollution (Regulation and Control) Rules 2000
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
सभासद गच्ची, सदनिकेबाहेरील पॅसेज किंवा मोकळी जागा वापरू किंवा बंदिस्त करू शकतो का?
परवानगीशिवाय खासगी वापर करता येत नाही. गच्ची, जिने, लँडिंग, पॅसेज, वाहनतळ आणि मोकळ्या जागा या सामाईक जागा आहेत. अतिक्रमण करणाऱ्या सभासदाने जागा रिकामी केली पाहिजे आणि 2014 च्या उपविधींनुसार अतिक्रमणाच्या प्रत्येक महिन्यासाठी मासिक देखभाल शुल्काच्या पाचपट रक्कम भरली पाहिजे. सर्वसाधारण सभेने ठरवलेल्या शुल्कावर समिती एखाद्या कार्यक्रमासाठी गच्चीचा तात्पुरता वापर करू देऊ शकते.
उपविधी क्र. 168 संस्थेला सामाईक जागा कोणालाही भाड्याने देण्यास मनाई करतो. उपविधी क्र. 168(a) सभासदांना जिने, लँडिंग, वाहनतळ, लिफ्ट, कॉरिडॉर आणि तत्सम जागा व्यापण्यास मनाई करतो. अतिक्रमणासाठी आणि वापरातील अनधिकृत बदलासाठी तो देखभाल शुल्काच्या पाचपट रक्कम ठरवतो. उपविधी क्र. 169 नुसार अर्ज केल्यावर, सर्वसाधारण सभेने ठरवलेल्या शुल्कावर, समिती एखाद्या कार्यक्रमासाठी गच्चीचा तात्पुरता वापर करू देऊ शकते. सौर जलतापन किंवा सौर ऊर्जा बसवू इच्छिणाऱ्या सभासदांना उपलब्धतेनुसार गच्चीवर जागा देणेही त्यानुसार आवश्यक आहे. प्रारूप 2026 उपविधी पॅसेज, गच्ची, आश्रय क्षेत्र (refuge area) आणि आपत्कालीन निर्गमन मार्ग अडवण्यास मनाई करतात (प्रारूप उपविधी क्र. 166(a)(iv)). सामाईक जागांवरील अतिक्रमण ते Category II (गंभीर) उल्लंघन म्हणून वर्गीकृत करतात (प्रारूप उपविधी क्र. 177). आपत्कालीन निर्गमन मार्ग व आश्रय क्षेत्र अडवणे हा अग्निसुरक्षा विषयक अपराधही आहे. आवश्यकता भासल्यास अग्निशमन प्राधिकरणाकडे त्याची तक्रार करा.
कायदेशीर आधार: BL 168, 168(a), 169; dBL 166, 171-173, 177
शेवटची तपासणी: 2026-09-23
संस्था फेरीवाले, विक्रेते आणि डिलिव्हरी कर्मचाऱ्यांना इमारतीबाहेर ठेवू शकते का?
होय, वाजवी मर्यादेत. संस्थेचे आवार ही खासगी मालमत्ता आहे, आणि कोण आत येईल, विक्रेते कुठे थांबतील आणि कोणत्या वेळी, हे समिती नियंत्रित करू शकते. त्यात अभ्यागत नोंदवही आणि रहिवाशाकडून खातरजमा करणे यांचा समावेश होतो. रहिवाशाचे स्वतःचे कायदेशीर अभ्यागत किंवा सेवा पुरवठादार यांना तिने अडवू नये, आणि अभ्यागतांची माहिती कायदेशीररीत्या हाताळली पाहिजे.
सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेल्या नियमांनुसार समिती वेळा व प्रवेशासह सामाईक जागा व सुविधांचा वापर नियंत्रित करते (प्रारूप उपविधी क्र. 171-173). सार्वजनिक रस्त्यांवरील फेरीव्यवसाय Street Vendors Act 2014 आणि महानगरपालिकेच्या योजनांनुसार चालतो. तो कायदा विक्रेत्याला खासगी गृहनिर्माण संस्थेच्या आत व्यापार करण्याचा अधिकार देत नाही. प्रवेशद्वार धोरणात पुढील बाबी असाव्यात: - रहिवाशाकडून प्रवेश कसा मंजूर होतो; - डिलिव्हरी कर्मचाऱ्यांसाठी थांबण्याची जागा; - लॉबी किंवा पॅसेजमध्ये विक्री नाही; - अभ्यागत नोंदी कमी कालावधीसाठीच ठेवणे. अभ्यागत नोंदवह्या आणि प्रवेशद्वारावरील छायाचित्रे ही वैयक्तिक माहिती आहे. DPDP Act 2023 मधील सूचना, किमान माहिती आणि जतन कालावधी यांविषयीची कर्तव्ये 13 May 2027 पासून लागू होतात (records_rti_privacy-005 पहा). 2014 चे उपविधी अभ्यागत नोंदवह्यांसाठी कोणताही जतन कालावधी ठरवत नाहीत. सर्व विक्रेते व घरकामगार यांना समान वागणूक द्या. एखाद्या समुदायाला किंवा व्यवसायाला वेगळे काढणारे नियम तक्रारींना निमंत्रण देतात.
हा मुद्दा अद्याप निश्चित नाही; स्वतःच्या उपविधी/निबंधकांकडून खात्री करा.
कायदेशीर आधार: dBL 171-173; DPDP Act 2023; DPDP Rules 2025
शेवटची तपासणी: 2026-09-30
संस्था व्यायामशाळा, जलतरण तलाव, क्लबहाऊस आणि मुलांच्या खेळाच्या जागेसाठी वेळा व नियम ठरवू शकते का?
होय. समिती किंवा सर्वसाधारण सभा सुविधांसाठी वेळा, सुरक्षा नियम आणि वाजवी शुल्क ठरवू शकते, आणि दुरुस्ती किंवा सुरक्षिततेसाठी त्या तात्पुरत्या बंद ठेवू शकते. नियम सर्व रहिवाशांना समानपणे लागू झाले पाहिजेत. सुविधा शुल्क सभासदांमध्ये समान वाटले जाते.
प्रारूप उपविधी क्र. 171-173 सुविधांविषयी आहेत: - व्यायामशाळा, जलतरण तलाव, क्लबहाऊस, सभागृह, बाग आणि खेळाच्या जागा या सामाईक सुविधा आहेत; - संस्था वेळा ठरवून त्या प्रदर्शित करू शकते; - दुरुस्ती, स्वच्छता किंवा सुरक्षिततेसाठी समिती वापरावर तात्पुरते निर्बंध घालू शकते; - मुले देखरेखीखाली सुविधांचा वापर करतात. उपविधी क्र. 167 (2014) सर्वसाधारण सभेला निर्बंध व शुल्कासह, ठरावीक वेळेत मोकळ्या जागांमध्ये खेळांना परवानगी देण्याची मुभा देतो. सुविधा, क्रीडांगण, बाग आणि जॉगिंग ट्रॅक यांचे शुल्क "equally by members" (सभासदांमध्ये समान) वाटले जाते (नियम 106C-12(4) items 11(viii)-(ix)). भाडेकरू किंवा भोगवटादार संस्थेच्या धोरणाच्या अधीन राहून सभासदाप्रमाणेच त्याच नियमांनुसार सुविधा वापरतो. सुविधा नियमांचा भंग हे Category I उल्लंघन आहे (प्रारूप उपविधी क्र. 175(a)(i), (vi)).
कायदेशीर आधार: Rule 106C-12(4) item 11(viii)-(ix); BL 166-167; dBL 171-173, 175
शेवटची तपासणी: 2026-09-23